بازگشت «لولا» و امید

در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و هم‌زمان با انتخابات اسرائیل، نتیجه دور دوم رأی‌گیری ریاست‌جمهوری برزیل به یکی از شگفتی‌سازترین رویدادهای سیاسی جهان تبدیل شد. پیروزی لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، آن‌هم در انتخاباتی بسیار نزدیک و در برابر جریان راست افراطی، بسیاری از محاسبات و پیش‌بینی‌های سیاسی جهان را برهم زد.

این انتخابات صرفا رقابتی میان دو نامزد نبود، بلکه به آزمونی برای دموکراسی، توان جامعه مدنی و آینده سیاسی آمریکای لاتین تبدیل شد. لولا در شرایطی به پیروزی رسید که در دور اول انتخابات از رقیب خود بازمانده بود؛ رقیبی که از حمایت‌های گسترده در بخش‌هایی از ساختار قدرت، رسانه‌های جریان راست و شبکه‌های اقتصادی، غول‌های فناوری و نهضت‌های مذهبی مسیحی برخوردار بود. بااین‌حال، مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، سیاسی و ارتباطی، امکان پیروزی او را فراهم کرد؛ عواملی که نشان می‌دهند در دنیای سیاست معاصر، هیچ نتیجه‌ای از پیش قطعی نیست و عنصر انسانی و سازمان‌دهی اجتماعی می‌تواند حتی در برابر نابرابرترین شرایط، معادلات را تغییر دهد.

انتخاباتی فراتر از رقابت دو نامزد

اهمیت انتخابات برزیل از آنجا ناشی می‌شد که جامعه با انتخابی میان دو برنامه سیاسی متفاوت روبه‌رو بود. یک سو، جریان راست افراطی قرار داشت که بر قطبی‌سازی، ملی‌گرایی تهاجمی و بی‌اعتمادی به نهادهای دموکراتیک تکیه می‌کرد و سوی دیگر، لولا قرار داشت که سابقه‌ای طولانی و تجربه میدانی موفق در اصلاح سیاست اجتماعی و دفاع از حقوق فرودستان داشت. ازاین‌رو، انتخابات به همه‌پرسی درباره آینده دموکراسی در قبال سلطه نظام سرمایه‌داری جهانی تبدیل شد. 

بسیاری از رأی‌دهندگان، لولا را نه‌فقط به‌ عنوان یک سیاست‌مدار، بلکه به‌ عنوان نماد بازگشت نهادهای مدنی، کاهش نابرابری و احیای امید اجتماعی انتخاب کردند. در چنین فضایی، پیروزی او معنایی فراتر از کسب اکثریت آرا داشت: این پیروزی نشان داد نه‌تنها جامعه برزیل، بلکه آمریکای لاتین هنوز ظرفیت مقاومت در برابر اقتدارگرایی و افراط‌گرایی راست جهانی را دارد.

نقش تعیین‌کننده جوانان

یکی از مهم‌ترین عوامل پیروزی لولا که برخواسته از نیم‌قرن تجربه میدانی او بود، بسیج گسترده جوانان برای حضور در خیابان‌ها بود. این حضور نه از سوی اتحادیه‌ها و نه از طریق دستور احزاب سیاسی شکل گرفت، بلکه از هراس عمیق و دل‌نگرانی عمومی درباره آینده دموکراسی پدید آمد. هزاران جوان با پوشیدن تی‌شرت‌های قرمز و حضور در شهرهای مختلف، نشان دادند سیاست همچنان می‌تواند به عرصه‌ای برای مشارکت مستقیم مردم، حتی در کف خیابان‌ها تبدیل شود. این جنبش خیابانی، بیش از آنکه صرفا انتخاباتی باشد، ماهیتی هیجانی و دفاعی داشت. جوانان احساس می‌کردند نتیجه انتخابات می‌تواند مسیر آمریکای لاتین و کشور را برای سال‌ها تعیین کند. آنان با حضور خود تلاش کردند فضای ترس و بی‌اعتمادی را بشکنند و نشان دهند دموکراسی فقط در صندوق رأی حفظ نمی‌شود، بلکه به حضور اجتماعی فعال و مسئولیت‌پذیری شهروندان نیز نیاز دارد.

شبکه‌های اجتماعی و سازمان‌دهی نوین

عامل مهم دیگر، ورود نمایندگان جوان مجلس و فعالان سیاسی آشنا با فناوری‌های ارتباطی به میدان بود. آنان توانستند از شبکه‌های اجتماعی نه‌فقط برای تبلیغ، بلکه برای سازمان‌دهی واقعی استفاده کنند. حضور غول‌های فناوری و مداخله صریح آنان در حمایت از جناح راست افراطی باعث بسیج فضای مجازی به نفع لولا در مرحله دوم انتخابات شد. ایجاد تشکلی با عنوان «ارتش مدنی لولا» نمونه‌ای از این رویکرد بود؛ تشکلی که در مدت کوتاهی توانست میلیون‌ها برزیلی را حساس و درگیر فعالیت انتخاباتی کند. در این الگو، کاربران صرفا مخاطب پیام‌های تبلیغاتی نبودند، بلکه به کنشگرانی فعال تبدیل شدند. هر روز وظایف مشخص در فضای دیجیتال میان افراد توزیع می‌شد: گفت‌وگو با رأی‌دهندگان، مقابله با اخبار جعلی، تشویق مردم به شرکت در انتخابات و توضیح اهمیت رأی‌دادن. این تجربه نشان داد شبکه‌های اجتماعی، برخلاف تصور رایج، فقط ابزار انتشار اطلاعات از بالا به پایین نیستند، بلکه می‌توانند به زیرساختی برای مشارکت سیاسی و بسیج مدنی تبدیل شوند.

تغییر راهبرد لولا

لولا نیز در جریان کارزار انتخاباتی خود توانست فضای جامعه را به‌درستی درک کند. او دریافت در شرایطی که دموکراسی در معرض تهدید قرار دارد، گفتمان صرفا مصالحه‌جویانه کافی نیست و به همین دلیل، به‌تدریج موضعی صریح‌تر و «انقلابی‌تر» اتخاذ و بر ضرورت دفاع از نهادهای دموکراتیک تأکید کرد. او‌ برای رأی‌دهندگان روایتی ملموس و تصویر جهانی از هجمه‌های گسترده تبلیغاتی علیه خود ارائه دهد و این تغییر به او امکان داد از محدوده هواداران سنتی خود فراتر رود. لولا توانست گروه‌هایی از رأی‌دهندگان را که شاید با همه برنامه‌های اقتصادی یا اجتماعی او موافق نبودند، حول یک هدف مشترک گرد آورد: جلوگیری از تثبیت راست افراطی و حفظ امکان رقابت سیاسی در کشور.

غرور و‌‌ خطاهای رقیب

در سوی مقابل، نتیجه دور اول و اطمینان بیش از حد رقیب به پیروزی، به خطاهای سیاسی و تبلیغاتی آنها انجامید. غرور و خودبزرگ‌بینی، مانع از آن شد آنان عمق نارضایتی اجتماعی و ظرفیت بسیج نیروهای مخالف را به‌درستی ارزیابی کنند و همین اشتباه، فرصت مناسبی برای اردوگاه لولا فراهم کرد. لولا در دور دوم انتخابات حدود چهار میلیون رأی بیشتر از رقیب خود به دست آورد و نسبت به دور نخست، حدود ۱۰ میلیون رأی جدید جذب کرد. این افزایش خارق‌العاده از چند مسیر حاصل شد: ۱. افزایش نرخ مشارکت، ۲. کاهش آرای باطله، ۳. جذب آرای نامزدهای حذف‌شده و ۴. تغییر نظر بخشی از رأی‌دهندگانی که در دور نخست به رقیب رأی داده بودند. ارقام نشان می‌دهد پیروزی لولا نتیجه یک شیوه معمول و عامل واحد نبود. کاهش بی‌تفاوتی سیاسی، فعال‌کردن جوانان، استفاده هوشمندانه و مبتکرانه از شبکه‌های اجتماعی و شکل‌گیری ائتلافی گسترده برای دفاع از دموکراسی، همگی در کنار یکدیگر به طور منسجم  و‌ پویا عمل کردند.

چالش‌های پس از پیروزی

رئیس‌جمهور مکزیک ضمن تبریک این پیروزی به لولا گفت: «آمریکای لاتین نفس راحتی کشید»؛ بااین‌حال، پیروزی انتخاباتی قطعا برای آمریکای لاتین پایان بحران نخواهد بود. رقیب شکست‌خورده نتایج را به‌طور کامل نپذیرفته و در بسیاری از انتخابات شهرداری‌ها دست بالا را دارد و کنگره جدید همچنان تحت تأثیر نیروهای راست‌گرا قرار دارد. بخشی از ساختار قضائی نیز با جریان‌های محافظه‌کار همدلی دارد. افزون بر این، تحولات سیاسی در آمریکای لاتین با مداخلات آمریکا و حمایت عریان دونالد ترامپ از جریان‌های راست افراطی در آمریکای لاتین، بر پیچیدگی شرایط می‌افزاید. برخی معتقدند لولا پس از پیروزی با جامعه‌ای دوپاره، نهادهایی شکننده و انتظارات گسترده اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو است. بنابراین، حفظ ائتلاف انتخاباتی و تبدیل آن به برنامه‌ای پایدار برای اداره کشور، شاید مهم‌ترین آزمون دولت جدید باشد. شگفتی لولا در برزیل حاصل ترکیب چند نیروی مهم بود: حضور جوانان، سازمان‌دهی دیجیتال، انعطاف راهبردی، بسیج اجتماعی و خطاهای رقیب. این پیروزی نشان داد راست افراطی هرچند از منابع مالی، تبلیغاتی و رسانه‌ای گسترده برخوردار باشد، اما شکست‌ناپذیر نیست. مهم‌تر از نتیجه صندوق‌ها، شکل‌گیری احساس جمعی امید بود. جامعه برزیل دریافت می‌تواند در برابر فشارهای سیاسی و تبلیغاتی ایستادگی کند و مسیر آینده خود را تغییر دهد. از این منظر، پیروزی لولا فقط یک پیروزی انتخاباتی نبود، بلکه پیروزی جامعه مدنی، جوانان و نیروهایی بود که دفاع از دموکراسی و استقلال را با خلاقیت به مسئولیتی مشترک تبدیل کردند.