شهر بازنشستگی آقای امپراتور

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

علی مرسلی: با یک کشتی مسافری، در غروبی زیبا وارد لنگرگاه شهر اسپلیت در کرواسی می‌شویم. از همان لحظه ورود، شهر ساحلی اسپلیت انگار لبخند بزرگی بر لب دارد؛ شور و حال مردم، شلوغی خیابان‌ها، صف بستنی‌فروشی‌ها در تابستان گرم و شرجی و البته نسیمی که هرازگاهی میان ساحل و شهر می‌وزد، انرژی هر مسافر خسته‌ای را بالا می‌برد. بخش تاریخی شهر، درست در مجاورت لنگرگاه، حول بقایای مجموعه عظیمی شکل گرفته که امپراتور روم، دیوکلتیانوس، در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم میلادی برای سال‌های پس از کناره‌گیری از قدرت بنا کرد. این مجموعه را امروز «کاخ دیوکلتیانوس» می‌نامند، اما بیشتر از یک کاخ است. وقتی از امپراتور رواقی و فیلسوف روم حرف می‌زنیم، معمولا نام مارکوس اورلیوس، فیلسوف رواقی، به میان می‌آید؛ اما در تاریخ روم امپراتوری هم بوده که کاری بسیار نامتعارف انجام داده است: از قدرت کناره گرفت. دیوکلتیانوس در سال  ۳۰۵ میلادی، پس از بیش از دو دهه حکومت، از مقام امپراتوری کناره‌گیری کرد و به کاخی که در دالماتیا، در نزدیکی زادگاهش، ساخته بود رفت تا سال‌های پایانی عمرش را در آنجا بگذراند. این مجموعه کاخ-شهر الان میراث یونسکو تلقی می‌شود. بر اساس روایتی که در منابع باستانی نقل شده، هنگامی که بزرگان روم از او خواستند دوباره به امور سیاسی بازگردد، دیوکلتیانوس با اشاره به کلم‌هایی که در باغش با دست خود پرورش داده بود، پاسخ داد اگر این کلم‌های زیبا را می‌دیدند، دیگر هرگز چنین پیشنهادی به او نمی‌کردند. این روایت، فارغ از جزئیات تاریخی آن، یکی از ماندگارترین حکایت‌ها درباره نگاه او به کناره‌گیری از قدرت است. امروز کوچه‌ها و میدان‌های بخش تاریخی اسپلیت در دل و پیرامون همین مجموعه باستانی شکل گرفته‌اند؛ مجموعه‌ای که در طول قرن‌ها با زندگی شهری درآمیخته و دیگر صرفا یک محوطه باستان‌شناختی نیست. بخشی از شهر معاصر عملا درون و پیرامون دیوارهای کاخ تاریخی شکل گرفته است. کوچه‌ پس‌کوچه‌های سنگفرش‌شده، میدان‌های کوچک، کافه‌ها و ساختمان‌هایی که در کنار دیوارها و بقایای معماری رومی قرار گرفته‌اند، حال‌وهوایی دارند که گاهی یادآور شهرهای تاریخی ایتالیا در ساحل آدریاتیک است. با این حال، اسپلیت هویت شهری مستقل خود را دارد؛ هویتی که از لایه‌های رومی، قرون‌وسطایی و مدرن دالماسی ساخته شده است. البته سینما و تلویزیون هم در سال‌های اخیر به شهرت اسپلیت افزوده‌اند. بخش‌هایی از سریال «بازی تاج و تخت» در اسپلیت و مناطق اطراف آن فیلم‌برداری شده و همین موضوع پای گردشگران علاقه‌مند به سریال را به شهر باز کرده است. راهنمای رسمی گردشگری اسپلیت نیز از کاخ دیوکلتیانوس و زیرزمین‌های آن به‌عنوان یکی از لوکیشن‌های فیلم‌برداری سریال یاد می‌کند. با این همه، تاریخ اسپلیت بسیار قدیمی‌تر از سریال‌های تلویزیونی است. اگر «بازی تاج و تخت» گروهی از گردشگران را به دنبال دنریس و سرسی به اینجا کشانده باشد، این دیوارهای سنگی و تاریخ دیوکلتیانوس‌اند که به شهر هویت حقیقی و فراهالیوودی داده‌اند. دیوکلتیانوس برخلاف تصویری که ممکن است از یک امپراتور جنگجو در ذهن داشته باشیم، بخش مهمی از حکومت خود را صرف بازسازی ساختار سیاسی و اداری امپراتوری کرد. او نظام «تترارشی» یا حکومت چهارگانه را ایجاد و قدرت را میان دو آگوستوس و دو سزار تقسیم کرد؛ الگویی که قرار بود اداره امپراتوری پهناور روم را آسان‌تر کند. این تمرکززدایی در نهایت سال‌های بعد به جدایی روم شرقی و غربی منجر شد. دیوکلتیانوس البته روی دیگری هم داشت: در سال‌های پایانی حکومت او، یکی از گسترده‌ترین موج‌های سرکوب مسیحیان در امپراتوری روم رخ داد؛ رویدادی که در تاریخ مسیحیت به «آزار بزرگ» شهرت یافته است و شاید همین دلیل عدم اقبال تاریخ مسیحی به او باشد. اسپلیت امروز حاصل روی‌هم‌نشستن لایه‌های تاریخی متعدد است. شهری مدیترانه‌ای که زندگی روزمره در آن، در میان بقایای یکی از مهم‌ترین بناهای دوره متأخر امپراتوری روم جریان دارد. شاید جذاب‌ترین ویژگی اسپلیت همین باشد؛ اینکه در اینجا تاریخ پشت ویترین موزه نمانده، بلکه هنوز بخشی از زندگی روزمره شهر است.