مظلوم عبدی و رؤیای بی‌فرجام

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

تلاش‌های دولت جدید سوریه با پشتیبانی آنکارا برای انحلال «قسد»، نیروهای نظامی کُرد سوریه به رهبری مظلوم عبدی، در نهایت به نتیجه رسید. یک دهه قبل، مظلوم عبدی برای برخی قهرمان ایستادگی در مقابل داعش بود. این فرمانده نظامی طی سال‌های مقاومت کرد‌ها در سوریه مقابل داعش، تبدیل به رهبری افسانه‌ای شد؛ با این ‌حال دیری نپایید که این افسانه شکوه خود را از دست داد و عبدی ناچار شد تن به انحلال قسد دهد.

مظلوم عبدی کیست؟

مظلوم عبدی در سال ۱۹۶۷ با نام فرهاد عبدی شاهین در کوبانی متولد شد. او که فارغ‌التحصیل رشته مهندسی عمران از دانشگاه حلب است، در ابتدا به گروه پ‌ک‌ک پیوست و البته در اواخر دهه ۹۰ آن را ترک کرد. عبدی بعدها به اروپا رفت و در آنجا به فعالیت سیاسی پرداخت؛ اما در نهایت با آغاز جنگ داخلی در سوریه به کشور خود بازگشت. این بازگشت که هم‌زمان با ظهور داعش بود، موجب شد تا مظلوم عبدی در سال ۲۰۱۴ وارد مذاکراتی شود که به یک اتحاد علیه داعش بینجامد. در سال ۲۰۱۵، با پشتیبانی ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا، «نیروهای دموکراتیک سوریه» (SDF) را تأسیس کرد و خود فرماندهی کل آن را بر عهده گرفت. پس از آن عبدی مسئولیت هماهنگی مستقیم روی زمین با ارتش آمریکا و ائتلاف بین‌المللی را بر عهده گرفت. موفقیت او در سازمان‌دهی نیروها و هدایت حملات هوایی آمریکا باعث شد تا اعتماد واشینگتن را جلب کند. در سال ۲۰۱۵، او با موازنه میان گروه‌های کُرد، عرب و آشوری، نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) را راه انداخت؛ ائتلافی که تحت فرماندهی کل او، پایتخت خودخوانده داعش (الرقه) و آخرین مقر آنها در باغوز را آزاد کرد. مهارت مظلوم عبدی بر حفظ تعادل میان نیروها با منافع متعارض بود. او هم‌زمان روابط نزدیک نظامی با آمریکا برقرار کرد، با روسیه در خطوط تماس گفت‌وگو داشت و در عین حال فشارها و تهدیدهای مداوم نظامی از سوی ترکیه را مدیریت می‌کرد. کسانی که به مظلوم عبدی به‌عنوان ناجی کردها در مقابل داعش نگاه می‌کنند، معتقدند عبدی توانست هزاران نیروی عرب سنتی و عشایری را در کنار یگان‌های کُرد سازمان‌دهی کند. از مظلوم عبدی به‌عنوان فردی ساکت و عمل‌گرا یاد می‌شود.

ماجری انحلال قسد چه بود؟

در ۲۵ آگوست ۲۰۲۶، مظلوم عبدی، فرمانده کل نیروهای دموکراتیک سوریه، طی یک سخنرانی رسمی و تلویزیونی از کاخ الشعب در دمشق و در کنار مسئولان دولت جدید سوریه، رسما پایان مأموریت و انحلال کامل نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) و مدیریت خودمختار شمال و شرق سوریه را به‌عنوان یک ساختار مستقل نظامی و اداری اعلام کرد. این رویداد تاریخی حاصل یک روند چندماهه سیاسی و نظامی پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و روی کار آمدن دولت انتقالی به رهبری احمد الشرع بود.

با تغییر حکومت در دمشق و به دست گرفتن قدرت توسط احمد الشرع که به سرعت روابط خوبی را با غرب و به‌ویژه ایالات متحده شکل داد، رویکرد واشینگتن در قبال سوریه تغییر کرد. ایالات‌ متحده حمایت‌های مستقیم مستمر خود از خودمختاری کردهای سوریه را کاهش داد و تمرکز را بر بازسازی دولت مرکزی در دمشق گذاشت. از سوی دیگر، ترکیه نیز به فشار بر دولت سوریه برای انحلال قسد ادامه داد. علت این پافشاری آن بود که قسد هم همان راهی را طی کند که پ‌ک‌ک به‌عنوان گروهی تروریستی طی کرده بود. در اوایل سال ۲۰۲۶، پس از درگیری‌های نظامی منطقه‌ای که طی آن نیروهای دمشق کنترل استان‌های الرقه و دیرالزور را بازپس گرفتند و قبایل عرب از قسد جدا شدند، دو طرف در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ توافق‌نامه‌ای را برای ادغام یکپارچه شمال شرق در بدنه کشور سوریه به امضا رساندند.

مظلوم عبدی در سخنرانی انحلال تأکید کرد که این تصمیم یک عقب‌نشینی شکست‌خورده نیست، بلکه گامی برای انتقال از «دوران سلاح به دوران بازسازی و صلح» است و به بیان شرایط برای نیروهای کُرد سوریه پرداخت. به گفته او، بر‌اساس مرسوم و توافقات انجام‌شده با احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، رسمیت زبان کُردی در آموزش و مدارس، برگزاری مراسم‌های فرهنگی مانند نوروز و اعطای حق تابعیت شناسنامه‌ای به تمامی کردهای محروم از تابعیت ضمانت قانونی پیدا خواهد کرد. همچنین حقوق فرهنگی و سیاسی کردها در پیش‌نویس قانون اساسی جدید سوریه گنجانده شد. جالب است بدانید که از این پس مظلوم عبدی قرار است مشاور احمد الشرع در امور کردها باشد.

از نیروهای قسد چه می‌دانیم؟

نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد)، ائتلافی نظامی در شمال و شرق سوریه است که در اکتبر ۲۰۱۵ با پشتیبانی ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا تشکیل شد. هسته اصلی و فرماندهی قسد در اختیار یگان‌های مدافع خلق (YPG) و یگان‌های مدافع زنان (YPJ) قرار دارد که تشکیلات شبه‌نظامی کردی بودند. در کنار نیروهای کُرد، گروه‌های مسلح عرب از عشایر منطقه، شبه‌نظامیان آشوری، سریانی و ارمنی نیز در بدنه این نیرو حضور داشتند. قسد امنیت مدیریت خودمختار شمال و شرق سوریه را تأمین می‌کرد و کنترل منابع اصلی نفت، گاز و زمین‌های کشاورزی شرق فرات را در دست داشت. آنکارا قسد را شاخه‌ای از پ‌ک‌ک و یک ساختار تروریستی در مرزهای جنوبی خود می‌دانست و بارها علیه آن دست به عملیات نظامی زده بود. اما این تنها اردوغان نبود که بابت حضور نیروهای قسد موقعیت خود را در خطر می‌دید؛ دولت مرکزی سوریه نیز وجود یک نیروی مسلح غیردولتی و خارج از کنترل مرکز را تهدیدی برای حاکمیت سرزمینی خود قلمداد کرده است. بیش از ۷۰ درصد از منابع نفتی سوریه از‌جمله میدان‌های نفتی معظمی مانند «العمر» و «تنک» در دیرالزور و «رمیلان» در حسکه، تحت کنترل قسد بود. درآمد حاصل از فروش نفت، بودجه تسلیحاتی، حقوق نیروها و هزینه‌های اداری منطقه را تأمین می‌کرد. پیشروی قسد به سمت مناطق غیرکردنشین پس از شکست داعش، بزرگ‌ترین نقطه ضعف داخلی آن را رقم زد. این ماجرا تا جایی پیش رفت که در مناطقی مثل دیرالزور و الرقه، با وجود اینکه جمعیت کُرد اکثریت جمعیت را در دست نداشت، اما فرماندهان ارشد نظامی و امنیتی قسد عمدتا کُرد بودند. این موضوع باعث حس حاشیه‌نشینی در میان عشایر عرب شد. در نهایت این تنش‌ها در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ به درگیری‌های مسلحانه و خونین میان نیروهای قسد و ائتلاف عشایر عرب به رهبری شیخ ابراهیم الهفل منجر شد؛ درگیری‌هایی که نشان داد ائتلاف کردی-عربی قسد بر پایه‌های شکننده‌ای استوار است.

انحلال قسد چه معنایی برای سوریه دارد؟

العربیه نوشته است: عبدی در محل اقامت خود در استان حسکه، از هم‌اکنون مجموعه‌ای از نشست‌ها و دیدارها را با شماری از مسئولان احزاب کرد و سوری آغاز کرده است تا درباره پروژه سیاسی خود با آنها گفت‌وگو و برای یک ائتلاف جدید به برنامه‌ای مشترک دست پیدا کند. بر‌اساس این گزارش، این ائتلاف جدید هیچ «گرایش قومی» نخواهد داشت. این موضوع باعث شده تا برخی مسئله را از نگاه سیاسی ببینند. به اعتقاد آنها، زمان گذار از فاز مسلحانه به فاز سیاسی در سوریه فرا رسیده است. با همه اینها گروه‌های کُرد هم نگرانی‌هایی دارند. منتقدان می‌گویند تصمیم برای انحلال قسد به معنای تسلیم مقابل خواسته‌های اردوغان است. به اعتقاد آنها رؤیای خودمختاری کردها در سوریه احتمالا برای همیشه به فراموشی سپرده خواهد شد و در عوض دست ترکیه برای دخالت در امور کردهای سوریه باز می‌ماند. از سوی دیگر، آنچه می‌تواند باعث نگرانی‌های بیشتر شود، دست‌یافتن به موارد توافق است. مظلوم عبدی از این دستاوردها با قدرت یاد می‌کند؛ بسیاری اما معتقد نیستند که احمد الشرع بخواهد یا قادر باشد که حقوق ایجادشده در این توافق را به نیروهای دموکراتیک سوریه تسلیم کند.