ائتلاف مکه در سایه جنگ

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه روز گذشته با امضای یک پیمان دفاعی مشترک در مکه، ائتلافی استراتژیک برای مقابله با بی‌ثباتی‌های فزاینده و حملات موشکی در خاورمیانه تشکیل دادند. این توافق سه‌جانبه، پاسخی به خلأ امنیتی منطقه و تهدیدهای مستمر علیه شریان‌های انرژی خلیج فارس ارزیابی می‌شود.

این پیمان دفاعی مشترک زمینه را برای ایجاد بلوک جدیدی از متحدان سنتی ایالات متحده در برابر بحران‌های فراگیر خاورمیانه فراهم می‌کند. این ائتلاف استراتژیک در شرایطی پایه‌ریزی می‌شود که صادرکنندگان نفت خلیج فارس با نگرانی عمیق، شاهد حملات موشکی و پهپادی و گسترش شعله‌های جنگ در منطقه هستند. از زمان حمله ۲۸ فوریه ایالات متحده و اسرائیل به ایران که تشدید چشمگیر سال‌ها آشوب منطقه‌ای محسوب می‌شد، ایران هم متحدان عرب واشینگتن را هدف آتش قرار داده و انتقال محموله‌های انرژی آنها را مسدود کرده‌ است.

مفاد این توافق‌نامه با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه تدوین شده است. این سه کشور در بیانیه مشترک خود تصریح کردند حمله مسلحانه به هریک از اعضای این پیمان، به‌مثابه حمله به تمامی آنها تلقی خواهد شد. اگرچه این بیانیه جزئیات دقیقی درباره تعهدات یا الزامات خاص پذیرفته‌شده توسط هریک از طرفین تحت عنوان «توافقنامه دفاع مشترک مکه» ارائه نداد، اما تأکید کرد هدف از این پیمان، تقویت امنیت جمعی آنها و ترویج صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن است. یک مقام ترکیه‌ای نیز با تأیید این رویداد، تأکید کرد این توافق ماهیتی کاملا دفاعی دارد، علیه هیچ بازیگر خاصی جهت‌گیری نشده، برای حضور سایر کشورهای منطقه‌ای باز است و هیچ‌یک از ترتیبات دوجانبه یا چندجانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند.

معماری نوین

عبدالعزیز صقر، رئیس مرکز تحقیقات خلیج فارس که یک اتاق فکر مستقر در عربستان سعودی است، نمادگرایی سیاسی این نشست را بسیار قابل توجه می‌داند. او تصریح کرد گردهمایی سه مورد از تأثیرگذارترین کشورهای جهان اسلام در لحظه‌ای از بی‌ثباتی فزاینده، نشان‌دهنده تمایل روزافزون قدرت‌های منطقه‌ای و میانی برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی است. صقر در ادامه تحلیل خود افزود اگر این چارچوب سه‌جانبه نهادینه و به همکاری‌های ملموس و عملی ترجمه شود، می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی این سه کشور را تقویت کرده و به ظهور یک معماری امنیتی مبتنی بر پویایی‌های منطقه‌ای کمک کند.

ظرفیت‌های استراتژیک اعضای این ائتلاف، وزن سنگینی به آن می‌بخشد. ترکیه دارای دومین ارتش بزرگ در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) است. عربستان سعودی به عنوان قدرتمندترین کشور عرب خلیج فارس، یکی از برترین صادرکنندگان نفت در جهان به شمار می‌رود. در سوی دیگر، پاکستان به عنوان تنها کشور مسلمان مجهز به تسلیحات هسته‌ای، قدرت بازدارندگی قابل توجهی را به این بلوک اضافه می‌کند.

درگیری‌ها در منطقه، امنیت متحدان ریاض در خلیج فارس را نیز به‌شدت متزلزل و بخش عمده‌ای از کشتیرانی در تنگه هرمز را تعطیل کرده است. تنگه هرمز گذرگاهی استراتژیک است که پیش از آغاز جنگ، مسیر عبور ایمن برای انتقال حدود یک‌پنجم از منابع انرژی جهان، از جمله نفت و گاز طبیعی مایع، به شمار می‌رفت. پیمان اخیر در حقیقت حاصل نزدیک به یک سال مذاکره است که پیش‌تر رویترز در ماه ژانویه از آن خبر داده بود. در آن زمان، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، اعلام کرد آنکارا خواهان ایجاد یک پلتفرم امنیتی گسترده‌تر منطقه‌ای برای ارتقای همکاری و ثبات است.

بحران انرژی

اگرچه ترکیه و پاکستان که در مرزهای خاورمیانه قرار دارند از حملات مستقیم و قابل توجه در جنگ‌های اخیر در منطقه در امان مانده‌اند، اما هر دو کشور برای آرام‌کردن درگیری‌هایی که امنیت و سلامت اقتصادی آنها را تهدید می‌کند، مضطرب و در تکاپو هستند. با این حال، پیامدهای سه سال درگیری در خاورمیانه از زمان حمله 7 اکتبر برای عربستان سعودی بسیار شدیدتر بوده است. قرارگرفتن زیر آتش مستقیم از سه جهت مختلف، نه‌تنها صادرات نفت و برنامه‌های بلندپروازانه توسعه اقتصادی این کشور را با خطرات جدی روبه‌رو، بلکه پرسش‌های بزرگی را درباره قابلیت اتکا به چتر امنیتی دیرینه ایالات متحده مطرح کرده است. تحلیلگران تأکید می‌کنند واشینگتن اکنون در نگاه رهبران منطقه به عنوان شریکی نسبتا غیرقابل اعتماد دیده می‌شود.

امضای توافق در مکه، به عنوان مقدس‌ترین مکان در دین اسلام، وزن نمادین و استراتژیک سنگینی به پیمانی می‌افزاید که بر پایه روابط نظامی دوجانبه و دیرینه میان این سه کشور بنا شده است. منصور احمد از مرکز مطالعات استراتژیک و دفاعی دانشگاه ملی استرالیا تأکید می‌کند پاکستان و ترکیه صنایع دفاعی قدرتمندی را به این ائتلاف می‌آورند، درحالی‌که عربستان سعودی می‌تواند با پول فراوان، سرمایه‌گذاری‌ها و هزینه‌های تکنولوژیک در این مسیر مشارکت کند. با وجود این، احمد یادآور شد این توافق احتمالا فاقد یک بخش هسته‌ای خواهد بود، زیرا بازدارندگی اتمی پاکستان بیشتر بر آنچه تهدید از سوی هند می‌داند متمرکز است. یک مقام پیشین سعودی به رویترز گفته بود پیمان موجود میان عربستان و پاکستان، حمله به هریک از طرفین را حمله به هر دو تلقی کرده و تمامی ابزارهای نظامی را در بر می‌گیرد. با این حال در عمل، پاکستان تلاش کرده است از درگیری نظامی در جنگ با ایران پرهیز کند و در عوض گزینه میانجیگری را ترجیح دهد.

ریشه‌های عمیق در همکاری‌های نظامی

همکاری‌های تسلیحاتی این کشورها ریشه در دهه‌ها تبادل تجربه دارد. پاکستان دهه‌هاست به نیروهای سعودی آموزش و کمک‌های فنی ارائه می‌دهد. ترکیه و پاکستان نیز به طور مستمر تبادل کشتی‌های جنگی و هواپیماهای آموزشی داشته‌اند. در سال ۲۰۲۳، ریاض با خرید پهپادهای ترکیه‌ای موافقت کرد و آنکارا آن را بزرگ‌ترین قرارداد صادرات دفاعی تاریخ خود نامید. براساس گزارش ماه می‌ رویترز، پاکستان از آن زمان تاکنون حدود هشت هزار نیروی نظامی، جنگنده، پهپاد و سیستم‌های پدافند هوایی را در عربستان سعودی مستقر کرده و به‌دنبال توسعه روابط امنیتی گسترده‌تر در خلیج فارس است. رویترز در ماه جولای نیز گزارش داد اسلام‌آباد در ازای همکاری و سرمایه‌گذاری در حوزه انرژی، مذاکراتی را با کویت برای امضای یک پیمان گسترده‌تر آغاز کرده است.

ریاض در پس‌زمینه جنگ میان ایالات متحده و ایران که کشورهای اطراف را درگیر و کشتیرانی در تنگه هرمز و دریای سرخ را مختل کرده، به دنبال تقویت روابط امنیتی خود است. از آغاز جنگ، عربستان سعودی به ترکیه، مصر و پاکستان نزدیک‌تر شده است؛ کشورهایی که برای میانجیگری و دستیابی به قطع‌نامه‌ای برای پایان‌دادن به درگیری‌ها فشار می‌آورند.

از طرف دیگر، این توافق دیپلماتیک در شرایطی صورت می‌گیرد که آتش‌بس میان ریاض و حوثی‌ها در یمن شکسته شده است. حوثی‌ها حملات خود را به خاک عربستان از سر گرفته‌اند و با اعلام محاصره دریایی علیه عربستان سعودی، تلاش کرده‌اند با حمله به نفتکش‌های سعودی این محاصره را اعمال کنند. حوثی‌ها با تهدید کشتیرانی در دریای سرخ که مسیر کلیدی دیگری برای صادرات نفت محسوب می‌شود، فشار مضاعفی را بر صادرکنندگان انرژی خلیج فارس وارد کرده‌اند. جنگ داخلی یمن تاکنون صدها هزار کشته بر جای گذاشته و یک بحران عظیم و بی‌سابقه بشردوستانه را ایجاد کرده است. اکنون با شکل‌گیری ائتلاف مکه، عربستان سعودی امیدوار است با تکیه بر توانمندی‌های بومی و متحدان منطقه‌ای، مانع از فروپاشی کامل ثبات در مرزهای جنوبی خود شود.