توافق تهران-واشنگتن در آزمون لبنان

نیروانا مهرآئین

تحولات ۲۴ ساعت گذشته نشان می‌دهد تفاهم‌نامه امضاشده میان رؤسای جمهور ایران و آمریکا وارد نخستین مرحله آزمون عملی خود شده و برخلاف تصور اولیه، نقطه کانونی این آزمون نه پرونده هسته‌ای، بلکه معادله امنیتی لبنان و آینده حضور نظامی اسرائیل در جنوب این کشور است.
هم‌زمان با انتشار متن پیام رهبر انقلاب اسلامی خطاب به ملت ایران و تأکید بر «انتظار برای تحقق شروط اعلام‌شده» از سوی طرف آمریکایی، مجموعه‌ای از رخدادهای میدانی و سیاسی در منطقه آشکار کرده که تهران، اجرای تعهدات مرتبط با لبنان را به‌عنوان شاخص اصلی سنجش اعتبار توافق جدید در نظر گرفته است.
براساس گزارش رویترز، مقامات اسرائیلی به‌صورت فشرده در حال مذاکره با واشنگتن هستند تا امکان حفظ استقرار نیروهای این رژیم در جنوب لبنان و مناطق واقع در جنوب رود لیتانی را فراهم کنند. این تحرکات تنها یک روز پس از انتشار یادداشت تفاهم ایران و آمریکا صورت گرفته؛ سندی که در آن بر احترام به تمامیت ارضی لبنان تأکید شده است.
اظهارات مقام‌های نزدیک به بنیامین نتانیاهو نشان می‌دهد تل‌آویو این موضوع را صرفا یک اختلاف تاکتیکی نمی‌داند، بلکه آن را بخشی از نبرد راهبردی بر سر نظم امنیتی جدید منطقه تلقی می‌کند. تأکید مقام ارشد اسرائیلی بر اینکه «از حفظ نیروها در جنوب لیتانی عقب‌نشینی نخواهیم کرد» در واقع بیانگر نگرانی تل‌آویو از پیامدهای امنیتی اجرای کامل مفاد تفاهم ایران و آمریکا است.
از منظر ژئوپلیتیکی، جنوب لبنان اکنون به نقطه برخورد سه اراده راهبردی تبدیل شده است؛ اراده ایران برای تثبیت اصل حاکمیت دولت‌های منطقه و پایان‌دادن به اشغالگری‌های فرامرزی، اراده اسرائیل برای حفظ عمق امنیتی مورد نظر خود در مرزهای شمالی و اراده آمریکا برای اثبات توانایی مدیریت توافقی که شخص دونالد ترامپ آن را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سیاست خارجی خود معرفی خواهد کرد.
در همین چارچوب، اظهارات مقام دوم اسرائیلی اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند؛ جایی که وی تصریح می‌کند نتیجه نهایی به این بستگی دارد که آیا ترامپ حاضر خواهد شد اسرائیل را برای اجرای توافق تحت فشار قرار دهد یا خیر. این گزاره در واقع بیان دیگری از این واقعیت است که بحران کنونی دیگر صرفا میان تهران و واشنگتن نیست، بلکه به میزان توان آمریکا برای اعمال اراده سیاسی بر نزدیک‌ترین متحد منطقه‌ای خود گره خورده است.
هم‌زمان، اعلام رسمی سنتکام مبنی بر رفع محاصره دریایی و پایان محدودیت‌های اعمال‌شده بر تردد کشتی‌های ورودی و خروجی ایران، نخستین اقدام عملی و قابل اندازه‌گیری آمریکا در اجرای تفاهم جدید محسوب می‌شود. این اقدام از منظر اقتصادی می‌تواند آثار مهمی بر کاهش هزینه‌های تجارت خارجی، افزایش امنیت کشتیرانی و بهبود دسترسی ایران به بازارهای جهانی داشته باشد، اما از منظر سیاسی هنوز برای اثبات موفقیت کامل توافق کافی تلقی نمی‌شود.
دلیل این مسئله را باید در تصمیم اخیر تیم مذاکره‌کننده ایران جست‌وجو کرد. تعلیق هرگونه گفت‌وگوی تکمیلی تا حصول اطمینان کامل از توقف حملات علیه لبنان نشان می‌دهد تهران در حال طراحی یک سازوکار «راستی‌آزمایی میدانی» برای توافق است. به بیان دیگر، معیار موفقیت تفاهم صرفا صدور بیانیه‌ها یا لغو برخی محدودیت‌ها نیست، بلکه تغییر واقعی رفتار امنیتی اسرائیل در جبهه لبنان خواهد بود.
متن پیام رهبر انقلاب نیز از همین زاویه قابل تحلیل است. در این پیام ضمن اشاره به وجود دیدگاهی متفاوت نسبت به اصل توافق، تأکید شده که مجوز پیشبرد آن بر مبنای تعهد مسئولان نسبت به حفظ حقوق ملت ایران و جبهه مقاومت صادر شده است. این عبارت نشان می‌دهد پرونده مقاومت منطقه‌ای نه‌تنها از دستور کار جمهوری اسلامی خارج نشده، بلکه به یکی از شاخص‌های اصلی ارزیابی عملکرد طرف آمریکایی تبدیل شده است.
اکنون می‌توان گفت تفاهم تهران و واشنگتن وارد مرحله‌ای شده که سرنوشت آن نه در اتاق‌های مذاکره، بلکه در میدان جنوب لبنان تعیین خواهد شد. اگر آمریکا بتواند اسرائیل را به رعایت مفاد مرتبط با حاکمیت لبنان وادار کند، توافق وارد فاز تثبیت خواهد شد و زمینه برای مذاکرات تکمیلی فراهم می‌شود. اما اگر تل‌آویو موفق شود حضور نظامی خود را برخلاف مفاد تفاهم حفظ کند، نخستین بحران جدی توافق در همان هفته‌های ابتدایی شکل خواهد گرفت.
بر این اساس، جنوب لیتانی دیگر صرفا یک منطقه جغرافیایی نیست؛ این منطقه به آزمایشگاه سنجش اعتبار نظم جدید در حال شکل‌گیری میان ایران، آمریکا و بازیگران اصلی خاورمیانه تبدیل شده است. نتیجه این آزمون می‌تواند نه‌تنها آینده لبنان، بلکه مسیر کلی روابط تهران و واشنگتن در دوره جدید را نیز تعیین کند.