گزارش «شرق» از مرگ پلنگهای منطقه امن رودبارک سمنان:
پلنگکُشی در پناه جنگ
«از آنجایی که لاشه یک گاو را در نزدیکی لاشه پلنگها پیدا کردهاند که به درخت بسته شده بوده، حدس میزنیم این سناریو اجرا شده است که صاحب گاو بعد از آسیب رسیدن به گاوش، باقیمانده لاشه گاو را سم زده و به درخت بسته است، در نتیجه دو پلنگ از آن تغذیه کرده و تلف شدهاند.»
به گزارش گروه رسانهای شرق،
بعد از گذشت بیش از یک ماه از شروع جنگ، حالا اخباری منفی از تلف شدن حیات وحش و قطع درختان در اراضی ملی به گوش میرسد. براساس آخرین اخباری که به دست خبرنگار شرق رسیده است، دست کم دو قلاده پلنگ در منطقه امن رودبارک واقع در استان سمنان تلف شده است.
بنا به گفته منابع آگاه، لاشه دو قلاده پلنگ جوان که هنوز از جنسیت آنها اطلاعی در دست نیست، در اسفندماه سال گذشته (۱۴۰۴) یعنی حدود یک ماه پیش، در منطقه امن رودبارک سمنان کشف شدند. اولین لاشه در تاریخ ۱۴ اسفند ماه و دومی به فاصله ۱۶ روز یعنی در سیامین روز از همین ماه، پیدا شدهاند.
به نظر میرسد این دو قلاده پلنگ با طعمه مسموم، کشته شدهاند و فرضیه مسموم شدن این پلنگها توسط دامداری متخلف، بسیاری قوی است. دو سر نخ، فرضیه عمدی بودن مرگ پلنگهای رودبارک را تقویت میکند. یکی؛ پیدا شدن دو لاشه پلنگ در نزدیکی هم به فاصله حدود ۲۰۰ متر و دومی؛ کشف لاشه یک رأس گاو حدود ۵۰ متر پایینتر از لاشه پلنگها، درحالیکه با یک طناب به درخت بسته شده بوده است. ماجرا به همین جا ختم نمیشود طبق شواهد این دو قلاده پلنگ نابالغ بوده ااند در نتیجه احتمال دارد مادرشان هم در اثر خوردن طعمه مسموم، تلف شده باشد. هنوز لاشهای از مادر پیدا نشده است.
توطئهای مسموم علیه پلنگها
در پاسخ به پیگیری شرق مهدی زارع خورمیزی معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان ضمن تایید مرگ پلنگ ایرانی در منطقه رودبارک سمنان، این طور توضیح میدهد: «فرضیه غالب ما این است که چون بقایای یک گاو را در نزدیکی لاشه دو پلنگ پیدا کردیم، احتمال میدهیم که دامدار، گاوی را برای چرا در این منطقه رها کرده بوده و گوشتخواری به آن حمله کرده و بخشهایی از آن را خورده است. دامدار هم بعد از مشاهده این اتفاق از گاو کشته شده، به عنوان طعمه مسموم استفاده کرده است.»
معصومه صفایی معاون دفتر مدیریت حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست هم ضمن تایید این فرضیه، به شرق میگوید: «احتمالا مرگ پلنگها حدود دو ماه پیش صورت گرفته است. چون لاشهها در زمان کشف، خشک شده بودند و حدس زده می شود تا زمان کشف، زیر برف بودند و با آب شدن برفها مشاهده و کشف شدند. از آنجایی که لاشه یک گاو را در نزدیکی لاشه پلنگها پیدا کردهاند که به درخت بسته شده بوده، حدس میزنیم این سناریو اجرا شده است که صاحب گاو بعد از آسیب رسیدن به گاوش، باقیمانده لاشه گاو را سم زده و به درخت بسته است، در نتیجه دو پلنگ از آن تغذیه کرده و تلف شدهاند. متخلف احتمالا صاحب گاو است اما تاکنون شواهد محکمهپسند برای طرح دعوی در دادگاه نداریم.»
ناامنی در آخرین سنگر حیات وحش در البرز مرکزی
در همین زمینه نوید پارسایی فعال محیط زیست تاکید دارد: «در ماجرای مسمومسازی لاشه گاو و کشته شدن یک ماده پلنگ ایرانی به همراه دو توله در منطقه امن رودبارک–پرور در مرز سمنان و مازندران، با یک حادثه ساده و موردی روبهرو نیستیم؛ این اتفاق، هم از نظر اکولوژیک و هم از نظر حقوقی و مدیریتی، نشانه یک بحران عمیق در رابطه با حیاتوحش است.» او ضمن اشاره به اهمیت اکولوژیکی منطقه رودبارک این طور توضیح میدهد: «منطقه رودبارک–پرور و محدوده کیاسر، فراتر از یک منطقه حفاظتشده روی نقشه، در واقع یک کریدور حیاتی بین جنگلهای هیرکانی مازندران و زیستگاههای کوهستانی سمنان است. این اتصال، برای جابهجایی و اختلاط ژنتیکی گونههایی مثل پلنگ ایرانی، خرس قهوهای، مرال، شوکا و گراز نقشی اساسی دارد و یکی از آخرین سنگرهای حیاتوحش بزرگ در البرز مرکزی محسوب میشود. هرگونه ناامنی و تخریب در این کریدور، بهتدریج کل ستون تنوع زیستی این بخش از البرز را تضعیف میکند.»
دامدار متخلف را پیدا کنیم؛ اعلام جرم میکنیم
دو منبع آگاه به شرق میگویند که اداره محیط زیست رودبارک و سمنان اطلاع دارند که دامدار متخلف چه کسی است و بنا بر اظهارات آنها، فرد متخلف که منجر به مرگ دو قلاده پلنگ نابالغ و یک قلاده پلنگ بالغ ماده شده، فردی است که در زمینه شکار غیر قانونی حیات وحش و درگیری با محیطبانان و کارکنان محیط زیست سو سابقه دارد اما معاون دفتر حیات وحش سازمان محیط زیست با اشاره به اینکه مستندات کافی برای مسموم شدن عمدی پلنگها در دست نداریم، میگوید: «عمدی بودن مرگ پلنگها و خوراندن سم، فرضیه ماست و فکر میکنم درست هم است اما هنوز مستندات محکمهپسند در دست نداریم و نمیدانیم این گاو متلعق به کدام دامدار است که بتوانیم جرمش را در دادگاه ثابت کنیم. بدون شک اگر متهم را پیدا کنیم حتما علیه او اعلام جرم می کنیم.»
گذاشتن طعمه مسموم برای گوشتخواران بزرگ از جمله پلنگ و گرگ توسط دامداران چالشی جدی است که طی چند دهه گذشته سازمان محیط زیست با آن مواجه بوده است. از این اتفاق به عنوان تعارض منافع محیط زیست و مردم بومی و محلی به ویژه دامداران یاد میشود، برای همین از چند سال پیش ایده پرداخت خسارت حمله حیات وحش به دام اجرایی شد اما گاهی دامداران به دلیل طولانی شدن و بینتیجه بودن فرآیند کارشناسی و عدم دریافت خسارت واقعی از بیمه، تصمیم میگیرند با گذاشتن طعمه مسموم برای حیات وحش و کشتن گوشتخوران، منطقه را برای دام خود امن کنند که طبیعتا تخلف و اقدامی غیرقانونی است. گاهی هم دامداران کینههای قدیمیتری از محیط زیست و محیطبانان در دل دارند.
کینههای قدیمی از محیط زیست
درمورد پرداخت خسارت حیات وحش به دامداران، مهدی زارع معاون محیط زیست سمنان با تاکید بر اینکه با جدیت در حال پرداخت خسارت آسیب حیات وحش به دام هستیم، به شرق میگوید: «هنوز دلیل گذاشتن طعمه مسموم را نمیدانم چون اغلب پروندههای درخواستی دامداران تا پایان سال ۱۴۰۴ بررسی و خسارات به دامداران پرداخت شده است. دقیقا برای اینکه دامداران به دنبال انتقامگیری از حیات وحش نباشند، سعی کردیم مبالغ خسارت واردشده به دامداران را بپردازیم. تاکنون مبالغی از ۱۵ میلیون تومان تا یک میلیارد تومان به عنوان خسارت پرداخت شده است.»
اما احتمال دارد پای یک لجبازی و نزاع قدیمی در میان باشد. معصومه صفایی معاون دفتر حیات وحش سازمان محیط زیست تاکید دارد: «ممکن است اختلاف با محیط زیست و منابع طبیعی بر سر اراضی و شکار غیرمجاز، انگیزه کشتن عمدی پلنگها باشد.» موضوعی معاون محیط زیست طبیعی استان سمنان هم بدان اشاره کرده و میگوید: «اطلاع دارم که در رودبارک چالشهایی اجتماعی از قدیم وجود دارد. به هر حال برخی افراد توقعات غیرقانونی از محیط زیست دارند و برآورده نشدن این درخواستهای غیرقانونی موجب چالشهایی شده است. بهرهبرداری از مناطق حساس برای چرای دام و ساخت راههای دسترسی از جمله چالشهای منطقه رودبارک است.»
قتل زنجیرهای حیات وحش
سمگذاری برای حیات وحش دامنه تخریبی گستردهای دارد. نوید پارسایی فعال محیط زیست با تاکید بر اینکه مسموم کردن لاشه دام، از منظر علمی و مدیریتی، یکی از مخربترین روشهای برخورد با حیاتوحش است، میگوید: «این اقدام فقط پلنگی را که مظنون به شکار دام است نمیکشد؛ هر گونهای که از آن لاشه تغذیه کند، از خرس و گرگ تا شغال، روباه، پرندگان شکاری و لاشخورها در معرض مرگ قرار میگیرند. در عمل با یک قتل زنجیرهای خاموش در اکوسیستم روبهرو هستیم که بخشی از آن حتی هرگز ثبت و گزارش نمیشود. این موضوع تعرض مستقیم به سرمایه ملی و منافع عمومی است، چون حیاتوحش جزو داراییهای مشترک همه مردم ایران به شمار میرود.»
این فعال محیط زیست با اشاره به ضرورت جبران خسارت دامداران و با بیان اینکه دامدارانی که دام خود را در نتیجه حمله پلنگ یا دیگر گوشتخواران از دست میدهند، واقعاً متحمل خسارت میشوند و نمیتوان این بخش را نادیده گرفت، تاکید میکند: «راهحل اصولی، ترکیبی است از برخورد قاطع و قانونی با مسمومسازی، و در کنار آن، اصلاح و تقویت سازوکارهای بیمه و جبران خسارت، آموزش و همراهسازی جوامع محلی، بهبود مدیریت چرای دام در مناطق حساس، و تقویت امکانات و اختیارات محیطبانان منطقه. بدون ارائه راهحلهای واقعی برای معیشت محلی، تعارض انسان و حیاتوحش صرفاً از یک نقطه به نقطه دیگر منتقل خواهد شد.»
ضربه به چند نسل پلنگ
این کارشناس محیط زیست در ادامه با بیان اینکه در تخلف اخیر، آنچه نگرانکنندهتر است این است که بر اساس گزارشها، حداقل یک ماده پلنگ به همراه دو توله مسموم شدهاند، نسبت به نابودی نسل پلنگ ایرانی ابراز نگرانی کرده و این طور توضیح میدهد: «از بین رفتن یک ماده مولد همراه با تولهها به معنی حذف چند سال تولید مثل و از دست رفتن بخشی از نسل آینده در یک جمعیت کوچک و پراکنده است. در شرایطی که پلنگ ایرانی در بسیاری از نقاط کشور تحت فشار شدید زیستگاهی، شکار غیرمجاز و تعارض با دامداری سنتی قرار دارد، چنین تلفات چندگانهای در یک منطقه کلیدی میتواند آثار بلندمدت و جبرانناپذیری داشته باشد.»
سمشناسی لاشه پلنگها
از حدود یک ماه پیش لاشه دو قلاده پلنگ در منطقه امن رودبارک سمنان پیدا شده است. این لاشهها بعد از گذشت یک ماه چند، بعد از پیگیری شرق، از منطقه رودبارک و پرور به سمنان منتقل شده است اما آیا لاشههای کشفشده امکان بررسی آزمایشگاهی و مطالعات سمشناسی دارند یا خیر؟ در این مورد معصومه صفایی معاون دفتر حیات وحش سازمان محیط زیست پاسخ میدهد که «لاشه پلنگها خشک شده و احتمالا بخشی از آن توسط سایر حیوانات خورده شده است. به همین دلیل احتمال اینکه بتوانیم روی آنها آزمایشی انجام دهیم، بسیار ضعیف است.» در همین مورد مهدی زارع معاون محیط زیست سمنان هم با بیان اینکه لاشهها تجزیه شدهاند اما دستور دادهام آثار و بقایای موجود را از شهرستان مهدیشهر به اداره کل محیط زیست سمنان بفرستند، میگوید: «به محض دسترسی آن را بررسی میکنیم. گمانه اصلی این است که پلنگها جثه بزرگی نداشتند اما هنوز نمیتوانیم سنشان را دقیق تخمین بزنیم حتی حدس زده میشود بقایای لاشههای پلنگ، مربوط به یک قلاده پلنگ باشد که موضوع در دست بررسی است.» معاون اداره محیط زیست سمنان با اشاره به ضرورت تعامل با اهالی منطقه و آموزش محیط زیستی آنها از طریق برگزاری کارگاه، تاکید دارد که در حال تشکیل کمیتهای برای ارتباط و آموزش چهره به چهره با اهالی ساکن در مجاورت منطقه حفاظت شده رودبارک است.
اگر پلنگها نباشند...
پلنگ ایرانی در منطقه رودبارک یک گونه رأس هرم غذایی است؛ یعنی بالاترین شکارچی طبیعی که نقش تنظیمکننده در کل شبکه حیات وحش را بر عهده دارد. بنا بر گفته نوید پارسایی فعال محیط زیست، حضور پلنگ باعث میشود جمعیت طعمههایی مانند گراز، مرال و شوکا در تعادل بماند، فشارِ چرا بر جنگل و مرتع کنترل شود و از طغیان برخی گونهها و افزایش تعارض با کشاورزی و جنگلکاری جلوگیری شود. هر پلنگ بالغ در چنین زیستگاه جنگلی–کوهستانی، معمولاً قلمرویی در حد دهها تا چند صد کیلومتر مربع را پوشش میدهد؛ بنابراین حذف یک فرد، بهویژه یک ماده، اثرش فقط در نقطه حادثه نیست، بلکه یک پهنه وسیع از کوه و جنگل را تحت تأثیر قرار میدهد.
این فعال محیط زیست با تاکید بر اینکه ایران در قالب کنوانسیونها و برنامههای بینالمللی، تعهداتی را برای حفاظت از گونههای حساس، از جمله پلنگ ایرانی پذیرفته است، هشدار میدهد؛ تکرار چنین حوادثی بدون پیگیری جدی و شفاف، نهتنها به اعتبار نظام حفاظتی و سازمانهای مسئول لطمه میزند، بلکه میتواند بهعنوان نشانه ضعف در عمل به این تعهدات دیده شود. مهمتر از آن، اگر این پرونده بینتیجه یا با برخورد حداقلی بسته شود، ناخواسته این پیام را به سایر مناطق مخابره میکند که مسموم کردن لاشه یک راهحل کمهزینه و قابل تکرار برای حذف حیاتوحش مزاحم است.
ضرورت شناسایی متخلف و پیگیری قضایی شفاف
در ادامه نوید پارسایی این کارشناس محیط زیست در گفتگو با شرق تاکید میکند: «از نظر من، این پرونده باید بهعنوان یک نقطه عطف دیده شود؛ نه فقط یک خبر تلخ گذرا. پیگیری قضایی شفاف، اعلام عمومی نتایج، مستندسازی تلفات حیاتوحش و استفاده از این تجربه برای اصلاح سیاستها و دستورالعملهای ملی در حوزه تعارض انسان و گوشتخواران بزرگ، میتواند نشاندهنده وجود یک اراده جدی در کشور برای حفاظت واقعی از تنوع زیستی باشد. حفاظت از پلنگ در رودبارک–پرور، در نهایت حفاظت از اکوسیستمهای جنگلی و کوهستانی البرز، از معیشت پایدار جوامع محلی، و از اعتبار ملی ما در حوزه محیط زیست است.»
براساس قانون مصوب محیط زیست هزینه ضرر و زیان به پلنگ، چهارصد و هفتاد و سه میلیون تومان است یعنی اگر هر شهروندی به طور عمد منجر به مرگ یک قلاده پلنگ شود در صورت احراز جرم، باید ۴۷۳ میلیون تومان خسارت پرداخت کند و در صورتی که پلنگ ماده باشد، این خسارت تا سه برابر این مبلغ افزایش مییابد.
در شرایط جنگی هم نباید حراست از مناطق امن و حفاظتشده نادیده گرفته شود و طبیعتا سازمان محیط زیست حتی در این وضعیت وظیفه دارد؛ پرونده مهمی چون مرگ دو یا شاید هم سه قلاده پلنگ در منطقه امن رودبارک را باید با نهایت وسواس به منظور شناسایی متخلف و مجازات او پیگیری کند. در هر حال جنگ نباید پناه و فرصتی برای پلنگکشها باشد.
