حضور مهاجران افغانستانی اثری بر بی‌کاری ایرانی‌ها نداشته است؛ یافته‌های یک پژوهش اقتصادسنجی

سی‌دومین نشست از سلسله نشست‌های «وضعیت‌شناسی مهاجرین افغانستانی در ایران» انجمن راحل با عنوان «اهمیت کارگران مهاجر در بازار کار ایران: موردکاوی نیروی کار مهاجر افغانستان» با سخنرانی رضا بکایی (پژوهشگر اقتصاد نیروی کار و دانش‌آموخته اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف) و دبیری جعفر سلطانی، روز چهارشنبه مورخ ٢۴ تیر ١۴٠۵ در خانه اندیشه‌ورزان تهران برگزار شد.

یکی از حساسترین بخش‌های این نشست، به پرسشی اختصاص داشت که ذهن بسیاری از فعالان اقتصادی و سیاست‌گذاران را به خود مشغول کرده است: «آیا حضور گسترده مهاجران افغانستانی، باعث افزایش بی‌کاری در میان نیروی کار ایرانی نمی‌شود؟» بکایی با ارائه نتایج پژوهش‌های اقتصادسنجی خود، نشان داد که برخلاف باور عمومی، این حضور اثر منفی بر نرخ بی‌کاری نداشته و در بسیاری از موارد، نقشی مکمل و حتی کاهش‌دهنده بیکاری در استان‌های مهاجرپذیر داشته است.

رضا بکایی در پاسخ به پرسش یکی از شرکت‌کنندگان درباره تهدید اقتصادی حضور مهاجران، با اشاره به پژوهش‌هایی که در این زمینه انجام داده است گفت: «تحلیل‌های اقتصادسنجی ما بر روی داده‌های استانی نشان می‌دهد که در استان‌های مهاجرپذیرتر، نرخ بی‌کاری کمتر است که احتمالاً به دلیل مکمل بودن است.» او توضیح داد که نیروی کار ایرانی و افغانستانی در بسیاری از بخش‌ها نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگر هستند: «حضور نیروی کار مهاجر در مشاغل خاص، باعث می‌شود نیروی کار ایرانی به سمت مشاغل با ارزش‌افزوده بالاتر یا حوزه‌های مدیریتی و نظارتی حرکت کند.» بکایی با احتیاط علمی، تأکید کرد که اثر حضور مهاجران بر گروه‌های مختلف جامعه یکسان نیست و این اثر باید برای گروه‌های متفاوت (زنان، مردان، افراد با تحصیلات بالا و پایین) به طور جداگانه بررسی شود. با این حال، یافته‌های اولیه آنان نشان می‌دهد که «اثر آنچنانی روی بخش‌های مختلف و گروه‌های مختلف از منظر بی‌کاری نداشته است.»

بکایی با تأکید بر رابطه متقابل اقتصاد ایران و مهاجران، گفت: «خیلی به این صورت که بخواهیم به صورت تهدید ببینیم، تهدید وجود ندارد. به صورت کاملاً فرصت هم ببینیم، اینجوری نیست و یک رابطه متقابل است.» او توضیح داد که اقتصاد ایران در برخی حوزه‌ها به حضور مهاجران نیاز دارد و از طرف دیگر، فضای اقتصادی پیچیده ایران به مهاجران کمک کرده تا مهارت‌های بیشتری کسب کنند. وی افزود: «برخی از شغل‌ها هستند که فقط افغانستانی‌ها می‌توانند در آن حضور پیدا کنند. این رابطه متقابل بوده است؛ هم از منظر این‌که اقتصاد ایران دارد به آن‌ها کمک می‌کند و فضای اقتصادی پیچیدگیش باعث می‌شود مهارت‌های بیشتری کسب بکنند، هم این‌که پیچیدگی اقتصاد باعث می‌شود در بخش‌هایی به این افراد نیاز بشود.»

جعفر سلطانی در جمع‌بندی این بخش، به یک نکته مفهومی مهم اشاره کرد و گفت که بحث اصلی «تهدید یا فرصت» نیست، بلکه بحث «نحوه مدیریت ادغام» است. سلطانی گفت: «وقتی یک کارگر ساده افغانستانی طی ۲۰ سال به یک سرمایه‌دار یا کارآفرین بالقوه تبدیل می‌شود، این نه تنها به اقتصاد ایران ضربه نمی‌زند، بلکه سرمایه‌ای است که می‌تواند در چرخه تولید داخلی گردش کند.» وی افزود که نگاه امنیتی و کوتاه‌مدت به مهاجران، مانع از دیدن این فرصت‌ها می‌شود و ضرورت دارد که سیاست‌گذاران با نگاهی بلندمدت به این پدیده نگاه کنند. یکی از شرکت‌کنندگان نیز به چالش‌های سرمایه‌گذاری مهاجران اشاره کرد و گفت که عدم شفافیت قوانین برای مالکیت و سرمایه‌گذاری، باعث می‌شود این سرمایه‌های انباشته‌شده نتوانند به رشد اقتصادی کمک کنند. بکایی این موضوع را تأیید کرد و گفت که پیش‌نیاز استفاده از این فرصت، «شفافیت آماری» و «قابل پیش‌بینی بودن اقتصاد» است. نشست با تأکید بر لزوم ادامه این پژوهش‌ها و ارائه نتایج نهایی به سیاست‌گذاران به پایان رسید.