گفتوگو با مریم مجد دربارهٔ تجربهٔ تیرآرت و شیوهٔ برگزاری آرتفر در ایران
کارایی آرتفر مهمتر از موفقیت آن است
مریم مجد، کیوریتور و مدیر هنری، از همبنیانگذاران تیرآرت و مدیر اجرایی و هنری این رویداد بوده است. راهاندازی بخش بینالملل و مدیریت هنری گالری اثر، تدریس در دانشگاه هنر تهران و کیوریتوری نمایشگاههای متعدد نیز در کارنامهٔ او دیده میشود. او بنیانگذار و مدیر «پروژههای هنری مریم مجد» است؛ مجموعهای پژوهشمحور که در حوزهٔ کیوریتوری، آرشیو و مدیریت پروژهها و مجموعههای هنری فعالیت میکند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
مریم مجد، کیوریتور و مدیر هنری، از همبنیانگذاران تیرآرت و مدیر اجرایی و هنری این رویداد بوده است. راهاندازی بخش بینالملل و مدیریت هنری گالری اثر، تدریس در دانشگاه هنر تهران و کیوریتوری نمایشگاههای متعدد نیز در کارنامهٔ او دیده میشود. او بنیانگذار و مدیر «پروژههای هنری مریم مجد» است؛ مجموعهای پژوهشمحور که در حوزهٔ کیوریتوری، آرشیو و مدیریت پروژهها و مجموعههای هنری فعالیت میکند.
گفتوگو با مجد از این جهت ضرورت دارد که او مسائل برگزاری فر را هم از موضع گالریدار و هم از جایگاه مدیر برگزارکننده تجربه کرده است. در میدان هنر ایران، پرسش از آرتفر به تعداد غرفهها و میزان فروش محدود نمیماند: نهاد برگزارکننده چگونه باید شکل بگیرد، چه کسانی صلاحیت انتخاب گالریها را دارند و اعتماد میان مشارکتکنندگان از چه راهی ساخته میشود؟ امکان حضور گالریهای تازهکار، وجه دیگری از مسئلهٔ دسترسی به بازار است. مسئله همچنین این است که تجربههای پیشین چگونه به دانش مشترک تبدیل شوند و رویداد تازه از کدام نقطه ادامه پیدا کند. در این گفتوگو، از تجربهٔ تیرآرت به استقلال نهادی، معیارهای پذیرش و ارزیابی نتیجهٔ یک فر میرسیم. مجد ضمن تأکید بر تداوم نیاز به آرتفر، میان موفقیت یک رویداد و کارایی آن برای جامعهٔ هنری تفاوت میگذارد.
آرتفر، در پاسخ به کدام مشکل یا پرسش در میدان هنر شکل میگیرد و تجربه شما در اجرای تیرآرت تا چه اندازه به آن پاسخ داد؟
آرتفر یکی از زیرساختهای مهم اکوسیستم هنر معاصر است که نقش اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی وسیعی در عرصه هنر ایفا میکند. ضرورت وجود آرتفر، ضرورت وجود بستری برای شکلگیری و تقویت ارتباط میان اجزای مختلف صحنه هنر است و نه صرفا یک رویداد شهری. با برگزاری آرتفر با تعریف مشخص و استاندارد درست، بستری ایجاد میشود که بازار و اقتصاد هنر را تحت تاثیر مستقیم و فزاینده قرار میدهد، فضایی برای ملاقات و تعامل میان بازیگران مختلف هنر ایجاد میکند که در اثر آن شبکهی ارتباطی نقشآفرینان این حوزه گسترش مییابد، و هویت و اعتبار عرصهی هنر تعریف و بازتعریف میشود. همچنین، مبتنی بر رویکرد کیوریتوریال هر آرتفر، این رویدادها میتوانند بطور بالقوه بسترهایی برای معرفی هنرمندان جوان یا نوظهور فراهم آورند، فرصت گفتوگو و طرح موضوعات مرتبط تخصصی ایجاد کنند و در عین تقویت بازار هنر، نقش مهمی در افزایش آگاهی فرهنگی ایفا کنند.
تجربهی تیرآرت در حیات سه ساله خود، تجربهای مؤثر بود. برگزاری دو آرتفر فیزیکی و یک هفتهی هنر پیش از همهگیری کووید-۱۹، و برگزاری یک آرتفر آنلاین و دو فعالیت متمرکز بخش مشاوره (ادوایزری) در ادامهی رویکرد آرتفر با همکاری و مشارکت بسیاری از همکاران گالریدار پس از همهگیری، زمینهها و زیرساختهایی را ایجاد کرد که نه تنها پاسخگوی بخشی از نیازهای جامعهی هنری زمانهی خود بود، بلکه اهداف اولیهی برپاییش را نیز برآورده کرد. بر این باورم که امروز، از این راه پیموده بهتر میشد و میشود بهره گرفت.
در فرهای خارج از ایران که از نزدیک دیدهاید، کدام استاندارد اجرایی برای شما جلب توجه کرد و اجرای آن در ایران چه پیشنیازی دارد؟
«استاندارد اجرایی» را میتوان معطوف به دو مقولهی جدا از هم کرد: ۱)رویکرد کیوریتوریال هر آرتفر و مأموریتی که برای خود تعریف کرده است و ۲)کیفیت اجرایی برگزاری هر آرتفر.
در مورد بخش اول یا همان رویکرد کیوریتوریال و مأموریت تعریفشدهی هر آرتفر که نقطهی تمایز آرتفرها از یکدیگر است، به نظر نمیرسد در کشور ما هنوز رویکردهای متفاوت تحولگرایانهای مبتنی بر نیازهای موجود تعریف شده باشد. و صدالبته که زیرساختهای لازم مالی و اجرایی هم برای برگزاری اندک است. از قوانین گمرکی مرتبط با ورود و خروج آثار هنری گرفته، تا عدم وجود ساز و کار مناسب برای بیمهی آثار، هم داخل کشور و هم در سطح بینالمللی، و بسیاری مسایل دیگر که از حوصلهی این گفتوگو خارج است. ما همچنان در مراحل ابتدایی «تشخیص نیاز» به سر میبریم بدون آنکه از مسیر پیموده شده و تجربیات بهدست آمده بیاموزیم و قدمهای بعدی را بالاتر از استاندارد ایجاد شده برداریم. به این ترتیب الگوی قیاسی طرح شده در پرسش شما، چندان مرتبط با واقعیات موجود در ایران به نظر نمیرسد.
اما در بخش دوم یا استاندارد برگزاری اجرایی، نقشآفرینانی هستند که از وسعت دید، توان اجرایی، و دقت و سلیقهی لازم برای برگزاری چنین رویدادهای هدفمند و تخصصی در سطح جهانی برخوردارند. پیشنیاز مورد نیاز برای بهکار گرفتن آنها، درایت برگزار کنندگان در تشخیص اهداف مورد نظر، و محور قرار دادن نگاه و رویکرد تخصصی این افراد، وسعت دیدشان و قدرت عمل اجراییشان است. صدالبته که تامین سرمایهی مالی مورد نظر جهت بهرهمندی از وقت و تخصص ایشان هم از ضرورتهای بنیادین است.
در انتخاب اولیهٔ گالریهای تیرآرت، تجربهٔ حضور در رویدادهای مشابه اهمیت داشت؛ امروز برای ورود گالریهای تازهکار یا خارج از تهران به یک فر، چه مسیری پیشنهاد میکنید؟
نهاد یا سازمان برگزارکنندهی آرتفر مطلقا نباید دولتی، نیمهدولتی یا مرتبط به هر نوعی از انجمنهای صنفی باشد، و در نتیجه در قید و بند بایدها و نبایدهای منصوب.
اگر منظور ورود گالریهای تازهکار یا خارج از تهران به آرتفرهای داخلی است، بهترین مسیر پیشنهادی از نظر من، ارائهی پروپوزال از سوی داوطلبان شرکت در آرتفر، در قالب و شکل استاندارد، به هیئت انتخابی متخصص منتصب شده توسط نهاد خصوصی برگزارکننده است. بهترین حالت این است که هیئت انتخاب، متشکل از فعالان باتجربه و خوشنام و حرفهای این حوزه باشد که اعضای آن بتوانند عادلانه، با نگاه زیباشناسانه و جهانشمولشان پروپوزالهای دریافت شده را بررسی کنند. بسیار مهم است که در نظر داشته باشیم پیشنیاز این بررسی، یا به عبارت بهتر شرط لازم آن در درجهی نخست، دانش و تخصص شرکتکنندگان بالقوه در تهیه و تنظیم این پروپوزالها است.
ترکیب متنوعی از نقشآفرینان کلیدی عرصهی تجسمی اعم از کیوریتور(ها)، مجموعهداران با سابقه، مدیر(ان) فعال و پرسابقهی فرهنگی-هنری بخش خصوصی، هنرمند(ان)، منتقد(ان) حرفهای و گالریدارانی که خود قرار نیست در رویداد شرکت کنند میتوانند گزینههای مناسبی برای تشکیل چنین هیئتهای انتخابی باشند.
وقتی برگزارکننده خود گالریدار است، چه سازوکاری میتواند انتخاب مشارکتکنندگان و تخصیص غرفهها را شفاف و قابلاعتماد کند؟
در تاریخ بازار هنر معاصر، تعدادی از مهمترین آرتفرهای جهان توسط گالریداران و دلالان حرفهای آثار هنری تأسیس شدهاند. چند مثال میآورم. اولین آرتفر، آرت کُلُن است که در سال ۱۹۶۷ در شهر کلن آلمان تاسیس شد، و بعد آرت بازل سوییس که در سال ۱۹۷۰ در شهر بازل تاسیس شد، و تِفاف که در سال ۱۹۸۸ در هلند افتتاح شد، و وُلتا درسال ۲۰۰۵ و...
این پرسش فرصت خوبی فراهم میآورد تا دربارهی گالریدار بودن برگزارکنند(گان) نکتهای را بگویم چون همین موضوع از بیشترین انتقاداتی بود که در زمان حیات تیرآرت به نهاد ما وارد میشد و آن اینکه بیشترین نیاز به وجود آرتفر را صاحبان تجارت هنر که همان گالریداران هستند حس میکنند بنابراین خیلی طبیعی است که بیش از دیگران هم به دنبال فراهم آوردن چنین ساختار یا بازاری باشند. اما اینکه آرتفرهایی که بنیانگذارانشان خود گالریدار بودند چگونه عمل کردند تا اعتماد گالریداران دیگر را جلب کنند، بحث جالبی است. هر یک از این نهادها، روش متفاوتی را برگزیدند و برخی ترکیبی از یک یا دو روش که همینجا به تعدادی از آنها اشاره میکنم.
یکی از این ابتکار عملها، مشارکت دادن گالریداران در تصمیمگیری بود. در این مدل گالریداران صرفاً مشتری یا اجارهکنندهٔ غرفه تلقی نمیشدند، بلکه در مدیریت و تصمیمگیریهای مربوط به آرتفر نقش داشتند. به عبارت دیگر، گالریداران در تعیین استانداردهای حرفهای مشارکت داشتند و انتخاب شرکتکنندگان بر اساس ارزیابی همکاران انجام میشد و به این ترتیب تصمیمگیری دربارهٔ کیفیت و اعتبار آرتفر هم از انحصار برگزارکننده خارج میشد. مدل دیگر، غیرانتفاعی بودن و بازگشت منافع به مجموعه بود. به این معنی که بنیانگذاران آن از ابتدا تصمیم میگرفتند ساختاری غیرانتفاعی ایجاد کنند؛ به این شکل که سود حاصل از برگزاری آرتفر به جای توزیع میان مالکان خصوصی، مجدداً برای توسعهٔ آرتفر، بهبود کیفیت و برنامههای فرهنگی آن سرمایهگذاری شود. که این مدل سه پیام مهم برای شرکتکنندگان داشت: ۱- هدف اصلی برگزارکننده صرفاً کسب سود از اجارهٔ غرفهها نیست، ۲- موفقیت اقتصادی آرتفر با موفقیت گالریهای شرکتکننده ارتباط دارد و ۳- منابع مالی میتوانند صرف ارتقای اعتبار و استانداردهای حرفهای نمایشگاه شوند. کار بسیار بسیار مهم دیگر، ایجاد نظام مستقل ارزیابی و انتخاب بود، چون یکی از مهمترین دلایل بروز تضاد منافع در آرتفرها، انتخاب شرکتکنندگان است. اگر برگزارکننده بتواند بدون معیار مشخص و بدون نظارت مستقل، گالریها را انتخاب کند، احتمال شکلگیری روابط شخصی، تبعیض و ترجیح منافع اقتصادی کوتاهمدت افزایش پیدا میکند. به این دلیل آنها به عنوان راه حل، نظام کمیتهٔ انتخاب را برگزیدند. در این مدل، کمیتههای انتخاب از گالریداران شناختهشده تشکیل میشدند و سابقهٔ حضور در دورههای قبلی، حق دائمی برای حضور ایجاد نمیکرد و کیفیت آثار، نحوهٔ ارائه و انسجام برنامهٔ همه گالریها باید بطور یکسان مورد بررسی قرار میگرفت. و اینها تنها چند نمونه از راه حلهای اتخاذ شده است.
اما در همهی مدلها، آنچه بیشترین تاثیرگذاری را بر تفاهم میان بنیانگذاران و شرکتکنندگان و عدم ایجاد شرایطی که در آن تضاد منافع ایجاد شود داشت، شفافیت و صداقت برگزارکنندگان و نادیده گرفته نشدن تلاششان توسط دیگران، و عدم وجود سوءظن اولیه پیش از وقوع جرم (!) نسبت به منفعتطلبی و سودجویی و فرصتطلبی آنها بود.
بر اساس تجربهٔ شما، هزینههای یک فر ایرانی چگونه باید تأمین و تقسیم شود تا مشارکت برای گالریهای کوچک هم توجیه اقتصادی داشته باشد؟
برگزاری آرتفر، بویژه در استاندارد بالا قطعا به حامیان مالی بسیار بزرگ معتبر نیاز دارد. اما اشتباه نکنیم: شرکت در آرتفر برای گالریهای کوچک، یا بهتر بگویم تازهکار، لزوما نباید توجیه اقتصادی داشته باشد! شرکت در آرتفرهای معتبر برای این دسته از گالریها نوعی سرمایهگذاری است چون بهترین مکان برای گسترش شبکهی ارتباطیشان و دیده شدنشان در سطحی وسیع و در کنار گالریهای پر سابقه و بزرگتر است. این حضور در واقع مانند عامل کسب رتبه برای گالریهای تازهکار نیز عمل میکند.
در مسیر سالیان طولانی فعالیت حرفهای، بسیاری از ما برای حضور در آرتفرهای بینالمللی بهای زیادی پرداختهایم که لزوما توجیه اقتصادی نداشتهاند و هدف علاوه بر فروش، بیشتر دیده شدن، گسترش شبکه ارتباطی و برقراری ارتباط حرفهای با موزهها، کیوریتورها و مجموعهداران و منتقدان مهم هنری بوده است.
شش ماه پس از پایان یک فر، چه اطلاعاتی از گالریها میخواهید تا دربارهٔ ادامه یا اصلاح فر در نظر بگیرید و در تصمیمگیری لحاظ کنید؟
متوجه منظورتان از تعیین تاریخی ۶ ماهه پس از پایان برگزاری آرتفر نشدم. اما آنچه همیشه پس از برگزاری رویدادی جمعی از جمله آرتفر از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، فراهم آوردن فرصت گفتوگو برای شنیدن بازخوردهای شرکتکنندگان، و مطالعهی نقدهای حرفهای و تخصصی است که در برطرف کردن ایرادات، بهینه کردن تجربیات فردی و جمعی شرکتکنندکان و مخاطبان و همچنین افزایش کیفیت برگزاری نقش بسیار مهمی ایفا میکند.
همچنین، محاسبهی آمار فروش (بدون نیاز به جزئییات محرمانهی مربوط به روابط گالریداران با خریدارانشان)، و تهیهی گزارشهای مالی و کیفی و آماری مرتبط (تعداد آثار به فروش رفته و اطلاعات دیگری از این قبیل) برای اطلاعرسانی رسمی یا به اشتراکگذاشتنشان با گالریهای شرکتکننده نیازمند تبادل دقیق اطلاعات میان شرکتکنندگان و برگزارکنندگان است.
آیا همان ضرورتی که آن روز در برگزاری تیرآرت دیدید و داشتید، امروز هم وجود دارد و فکر میکنید با توجه به مختصات امروز هنر، چه نکاتی میتواند ضرورت و موفقیت یک فر را تضمین کند؟
بله در نگاه من، متاسفانه همان ضرورتها و حتی ضرورتهایی بیشتر در عرصهی تجسمی همچنان باقی است.
و دربارهی عوامل تضمین موفقیت و مهمتر از موفقیت، «کارآیی» یک آرتفر در بستر موجود، اجازه بدهید در فرصتی مقتضی به تفصیل صحبت کنیم. پاسخ این پرسش خود نیازمند فراهم آمدن یا به عبارت بهتر، فراهم آوردن بستر تحلیلی بینارشتهای تخصصی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.