ارمنستان چگونه با هوش مصنوعی یک انیمیشن بلند ساخت

فرورتیش رضوانیه

صنعت پویانمایی ایران، میراث‌دار تاریخی پرفرازونشیب است که از دوران پیشگامانی چون نصرت‌الله کریمی آغاز شد، اما با گذشت دهه‌ها، همچنان از فقدان زیرساخت‌های استراتژیک و ثبات ساختاری رنج می‌برد. درحالی‌که طی یک دهه اخیر، خیزش‌های جسته و گریخته‌ای برای تولید آثار بلند سینمایی صورت گرفت، این پروژه‌ها به دلیل عدم بلوغ مدل‌های کسب‌وکار و حمایت‌های ناکافی، نتوانستند به استانداردهای موفقیت تجاری دست یابند. در خلأ رشد پویانمایی تجاری، این «انیمیشن‌سازی سیاسی» بود که با شتابی بی‌سابقه، گوی سبقت را ربود. در دوران محدودیت گسترده دسترسی به اینترنت، جهان شاهد ظهور محتوایی بود که با بهره‌گیری از ابزارهای هوش مصنوعی، خط روایی جنگ نرم را علیه سیاست‌مداران ایالات‌ متحده و اسرائیل دنبال می‌کرد. در روزهایی که شهروندان در ایران با هزینه‌های گزاف برای اتصال به شبکه جهانی دست‌وپنج نرم می‌کردند و از حق دسترسی به ابزارهای اینترنت برخوردار نبودند، در یکی از کشورهای همسایه اتفاقی بزرگ و متفاوت رخ داد. در نخستین روز از ماه ژوئن ۲۰۲۶ هم‌زمان با روز جهانی کودک، یک انیمیشن بلند در سینماهای ارمنستان روی پرده رفت که با استفاده از هوش مصنوعی ساخته شده بود. مهر کوچک (Փոքր Մհեր) نخستین اثر سینمایی مبتنی بر هوش مصنوعی در منطقه شناخته می‌شود. این دستاورد، نه تنها یک پیروزی تکنولوژیک، بلکه گواهی بر اهمیت تسهیلگری در مقابل محدودسازی برای شکوفایی صنایع خلاق است.

ایده مهر کوچک از کجا آمد؟

در حالی که صنعت انیمیشن جهان بر پایه استودیوهای عظیم، فرایندهای پیچیده انسانی و محاسبات مالی بسیار سنگینی بنا شده، انیمیشن بلند «مهر کوچک» به جهان معرفی شد. ارمنستان با ساختن این اثر پویانمایی، گامی به سوی آینده‌ای گذاشته که در آن هوش مصنوعی نه یک ابزار جانبی، بلکه هسته مرکزی خلق اثر است. در حقیقت، مهر کوچک نه‌تنها یک دستاورد فنی محسوب می‌شود، بلکه یک بیانیه فرهنگی برای احیای هویت ملی در قالب مدرن است. فیلم ۸۰دقیقه‌ای مهر کوچک با آنکه نمای کلی آن مشابه انیمیشن‌های غربی است، اما یک حماسه ملی ارمنی را با تفسیری مدرن و نوآورانه نمایش می‌دهد. داستان درباره شخصیت «مهر»، یک جنگجوی باستانی است که به طور تصادفی از زندان سنگی خود در دل صخره‌ها آزاد شده و در پی بازیابی قدرت رو به افول خود برمی‌آید. او هدفش را درون وجود کودکانی در دنیای امروزی می‌یابد که هرگز نمی‌دانستند به یک قهرمان نیاز دارند. ایده این فیلم هنگام گفت‌وگوی «هووانس مارگاریان» (نویسنده و کارگردان) با یکی از فرزندانش شکل گرفته است. او نقل می‌کند: پسرم بعد از تماشای یک انیمیشن مکزیکی مشهور، تحت تأثیر تصویرسازی‌هایی که دیده بود اصرار کرد تا به مکزیک سفر کنیم. من با خودم گفتم، اگر آنها در مکزیک می‌توانند انیمیشنی بسازند که باعث شود تا پسر من بخواهد آنجا را ببیند، پس ما هم می‌توانیم انیمیشنی بسازیم که یک تماشاچی مکزیکی با دیدن آن بخواهد به ارمنستان بیاید.
آقای مارگاریان ادامه می‌دهد: ما چند سال قبل یک تیزر تبلیغاتی ساختیم که همه تصاویر آن با استفاده از هوش مصنوعی تولید شده بود. از آن زمان به این فکر می‌کردم که اگر می‌توانیم با هوش مصنوعی ویدئویی یک‌دقیقه‌ای بسازیم، چرا به دنبال خلق یک انیمیشن بلند ۸۰ یا ۹۰ دقیقه‌ای نباشیم؟ او زمستان گذشته درباره اینکه چه داستانی برای یک انیمیشن بلند مناسب است، با یکی از نویسندگان مهر کوچک صحبت کرد. آنها می‌خواستند بدانند چه موضوعاتی برای کودکان جذاب است و امروز جای خالی چه چیزهایی احساس می‌شود. آنها در نهایت به این نتیجه رسیدند که قهرمانان حماسه‌ساز برای کودکان امروزی خیلی آشنا یا جذاب نیستند. برای همین تصمیم گرفتند تا بچه‌های ارمنی را با یکی از قهرمانان خودشان آشنا کنند.
هووانس مارگاریان می‌گوید، از آنجایی که داستان «مهر کوچک» کمتر مورد توجه قرار گرفته بود، برای روایت برگزیده شد و گروه سازنده انیمیشن تصمیم گرفتند تا این قهرمان را در دنیای امروزی ظاهر کنند و واکنش او را نسبت به زندگی مدرن نشان دهند.
اتومبیل، موتورسیکلت، تلفن همراه، جاروبرقی هوشمند، پرداخت آنلاین، دستگاه خودپرداز، بوکس و بسکتبال از جمله عناصری است که استفاده از آن در مهر کوچک، آن را از یک داستان کهن به روایتی امروزی تبدیل کرده و کودکان با آن ارتباط بیشتری برقرار می‌کنند.
به گفته او، هوش مصنوعی در بسیاری از مواقع کارها را آسان‌تر می‌کند، اما گاهی هم ادامه‌دادن را دشوار می‌سازد، زیرا ابزار جدیدی است و هنوز همه پیچیدگی‌هایش کشف نشده است. کارگردان مهر کوچک تأکید می‌کند: گروه با چالش‌هایی روبه‌رو شد که پیش‌تر کسی آن را تجربه نکرده بود. ما باید یاد می‌گرفتیم که چطور با هوش مصنوعی مشکلات را حل کنیم. این کار نیازمند همکاری نزدیک گروه بازیگران، تیم خلاق و تیم فنی بود تا تصویر کلی انیمیشن یکپارچه بماند.
مارگاریان درباره گروه سازنده انیمیشن نیز می‌گوید: هوش مصنوعی درست است که کار را راحت می‌کند، اما این‌طور نیست که به آن بگویی یک فیلم با داستان مهر کوچک برایم بساز و چند ثانیه بعد یک خروجی کامل به تو تحویل دهد. به همین دلیل بود که ما شش تا هفت ماه برای این پروژه زمان گذاشتیم. در حقیقت تیم خلاق و پرانرژی ما همان گروهی بود که اگر می‌خواستیم یک فیلم سینمایی رئال بسازیم، دور هم جمع می‌شدیم.
این کارگردان تأکید می‌کند، هوش مصنوعی ابزاری است که اجازه می‌دهد در دوره زمانی فشرده و با بودجه‌ای بسیار کمتر نسبت به انیمیشن‌های کلاسیک، یک اثر بلند تولید شود. از سوی دیگر حفظ عناصر مدرن بسیار اهمیت دارد، زیرا جذب کودکان قرن ۲۱ با ابزارهای قرن ۲۰ دشوار است. این گروه از مخاطبان، تصاویر را به شکلی متفاوت درک می‌کنند و اسباب‌بازی‌هایشان ظاهر متفاوتی نسبت به نسل‌های گذشته دارد. آنها قهرمان را به شکل دیگری تصور می‌کنند؛ بنابراین باید مخاطب هدف یعنی کودکان را در نظر گرفت و تصویری ارائه داد که برایشان آشنا و جالب باشد.
از سوی دیگر «مرکز ۴۸۵» در پیشبرد تولید محتوای مدرن و رقابت‌پذیر برای پروژه مهر کوچک نقش کلیدی ایفا کرده است.
مأموریت آنها، جان‌بخشیدن دوباره به داستان‌ها، شخصیت‌ها و میراث فرهنگی از طریق فناوری‌های معاصر ارمنستان است تا آنها را به شیوه‌ای پویا و با اهمیت جهانی به نسل جدید معرفی کند.
نام ۴۸۵ نمادین است؛ این عدد نشان‌دهنده نخستین ارقام بارکد بین‌المللی ارمنستان است؛ همان شناسه‌ای که محصولات ارمنی در سراسر جهان با آن شناخته می‌شوند. مرکز ۴۸۵ با تکیه بر این مفهوم، قصد دارد تا هویت ارمنی، چشم‌انداز خلاقانه و نوآوری‌های فناورانه را در یک پلتفرم واحد متحد کند.

توجه به جزئیات شخصیت‌ها
گروه سازنده مهر کوچک، همه تلاش خود را به کار گرفته تا ارزش‌های جهانی مانند خانواده، وفاداری و شجاعت برای نمایندگان فرهنگ‌های مختلف قابل درک باشد.
«آنوش قازاریان»، مدیر هنری پروژه می‌گوید: ما نخست تصمیم گرفتیم که شخصیت‌ها چه ویژگی‌هایی داشته باشند و بر اساس آن، ظاهرشان را خلق کردیم. نمونه‌های بسیاری جمع‌آوری شد تا ببینیم کدام فرم چشم‌ها، ابروها و بینی بیشتر مختص ارمنی‌هاست. بر اساس آن اطلاعات، قهرمانان ساخته شدند. او می‌گوید در فرایند کار با مشارکت متخصصان و کارشناسان پیشرو، توجه ویژه‌ای به اصالت تاریخی‌فرهنگی لباس‌های ملی و محیط داستان شده است. همچنین تأکید می‌کند، شاید برخی تصور می‌کنند همه اینها به راحتی به دست آمده، اما تولید بصری با هوش مصنوعی آسان نیست و گروه سازنده با پیچیدگی‌های بسیاری روبه‌رو بوده است. در همین راستا، نقاشان و طراحانی که روی تولید تصاویر کار کردند، از نهایت دانش و تجربیات‌شان برای به دست آوردن بهترین تصویر ممکن بهره گرفته‌اند.

دشواری کار با هوش مصنوعی
«آنی اوردیان»، مدیر تولید مهر کوچک، از دشواری‌های پروژه به تشکیل گروه اشاره می‌کند. او می‌گوید: از آنجایی که تعداد متخصصان حوزه هوش مصنوعی در ارمنستان بسیار اندک بود، ما کوشیدیم از همه کسانی که حتی تجربیات محدود داشتند نیز دعوت به همکاری کنیم.
خانم اوردیان تصریح می‌کند: نه تنها پیداکردن کسانی که به اهداف پروژه ایمان داشته باشند و برای آن تلاش کنند، چالش بزرگی است، بلکه حفظ ثبات شخصیت‌ها و مکان‌ها در هوش مصنوعی هم هرگز آسان نبود.
«دیانا یغیکیان»، نقاش دیجیتال دوبعدی و از اعضای گروه سازنده انیمیشن، می‌گوید: مهر کوچک، لایه‌های بسیار زیادی دارد. ما رفرنس‌های زیادی داشتیم و از همان ابتدا تصاویر زیادی ثبت کردیم که باید دسته‌بندی می‌شد. او تأکید می‌کند: ما نقشه جهان داستان را طراحی کردیم، سپس جزئیات دقیق مکان‌ها به آن اضافه شد و بعد از آن تولید تصاویر آغاز شد. به طور کلی با استوری‌بورد جلو رفتیم و روی شخصیت‌ها کار کردیم. سپس صحنه‌ها را به دست موشن‌دیزاینرها و موشن‌انیماتورها سپردیم.
در شرایطی که بخش بزرگی از افکار جهانی دستاوردهای هوش مصنوعی را تحسین می‌کند، اما هم‌زمان گروهی نیز معتقدند که فرصت‌های شغلی بسیاری از بین رفته و این روند با سرعت ادامه دارد. به همین دلیل طبیعی بود که سازندگان انیمیشن مهر کوچک با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شدند.
«گوهر سارگسیان»، مدیر روابط عمومی پروژه می‌گوید: ما نیاز داشتیم واکنش‌ها را متعادل کنیم، چون استفاده از هوش مصنوعی دیگر یک راز نیست. بیشتر مردم تصور می‌کنند کار با آن آسان است؛ در حالی که وظیفه ما این بود که بگوییم این فیلم توسط هوش مصنوعی ساخته شده، اما پشت آن یک تیم بزرگ از خلاقیت و تلاش انسانی ایستاده است. خانم سارگسیان تأکید می‌کند: این پروژه تنها به تولید یک فیلم منتهی نشد. مهر کوچک، زیرساخت بصری تازه‌ای برای ارمنستان ایجاد کرد که در آینده امکان تولید آثار باکیفیت درباره کشور را فراهم می‌کند.

مدرن‌سازی یک شخصیت افسانه‌ای
هنگامی که دو دانش‌آموز به طور اتفاقی یک دروازه سنگی باستانی را باز می‌کنند، «مهر کوچک» از دل اسطوره‌ها قدم به دنیای مدرن می‌گذارد. او با همراهی دوستان جدیدش باید قدرت رو به زوال خود را در دنیایی باز پس گیرد که در آن یک تلفن هوشمند، قدرتمندتر از شمشیر است. آیا او به کوهستان خود باز خواهد گشت یا دلیلی برای ماندن پیدا کرده است؟
«مارینا آرزومانوا»، دستیار تهیه‌کننده مهر کوچک، می‌گوید: ما درباره شخصیتی از میان افسانه‌های ارمنی صحبت می‌کنیم که کمتر شناخته‌شده است. او از نسل چهارم خاندان ساسون آمده، اما اطلاعات زیادی درباره ویژگی‌هایش وجود ندارد. برای همین این آزادی عمل را داشتیم تا برایش شخصیت‌پردازی کنیم و پندار، گفتار و رفتارش را شکل دهیم.
خانم آرزومانوا ادامه می‌دهد: بقیه شخصیت‌ها از محیط اطراف خودمان و از میان کسانی که می‌شناسیم الهام گرفته شده‌اند. «هوانس» (کارگردان) خودش پدر است، بنابراین مطمئنم که برخی از ویژگی‌های فرزندانش را به شخصیت‌ها بخشیده است. همچنین بقیه فیلم‌نامه‌نویس‌ها هم از ویژگی‌های فرزندان خودشان استفاده کرده‌اند؛ پس اینها شخصیت‌های آشنایی هستند. پدربزرگ‌هایی در روستا هستند که ما هر روز آنها را می‌بینیم، مادربزرگ‌هایی که همه ما می‌توانیم بخشی از پدربزرگ و مادربزرگ‌های خودمان را در آنها پیدا کنیم.

عنوان فیلم انیمیشن: مهر کوچک

سال تولید: ۲۰۲۶

مدت زمان: ۸۰ دقیقه

ژانر: ماجراجویی، کمدی

تاریخ اکران: ۱ ژوئن

رده‌بندی سنی مخاطب: ۶ سال به بالا

کارگردان و تهیه‌کننده: هووانس مارگاریان

نویسندگان فیلم‌نامه: هووانس مارگاریان، خورن تِوانیان، آرتوش گِوورگیان

مدیر صدا: داویت داوتیان

مدیر هنری: آنوش قازاریان

مدیر فیلم‌برداری: واهاگن تِر-هاکوبیان

سرپرست تیم هوش مصنوعی: لوسی باغداگیولیان

تهیه‌کنندگان اجرائی: هووانس مارگاریان، هرانت مارگاریان

تهیه‌کننده: هایک سیمونیان

راوی: خورن لِوونیان

صداپیشگان: سوس جانیبکیان، هاروتیون خاچاتریان، واهه (بونی)، آروس تیگرانیان، آرِویک گِوورگیان، لوون هاروتیونیان، رافائل یرانوسیان، داویت هاکوبیان، آرِگ گِوورگیان، واهاگن گاسپاریان