دنیای شگفتانگیز آقای توفیق
سیدعمادالدین قرشی. روزنامهنگار
بررسی کارنامه هنری و مدیریتی حسن توفیق، بهعنوان یک کاریکاتوریست و صاحبامتیاز روزنامه، حاوی نکات مستتر بسیاری است که شاید همواره در میان خلاقیتها و نوآوریهایش مغفول مانده باشد. بدین جهت بد نیست برای روشنترشدن دامنه فعالیتهای گستردهاش، به اختصار به مرور برخی نکات بپردازیم. برای حسن توفیق میتوان سه دوره کاری را در نظر گرفت. دوره نخست کاری حسن توفیق در تحریریه در خلال سالهای 1322-1332 است. اردیبهشت 1322، نخستین طرح جلدش که متأثر از کاریکاتوری از عصر قاجار در مطبوعه «کشکول» بود، با امضای «ح.توفیق» منتشر و در 18سالگی آرام آرام به جمع بزرگان هیئت تصویریه اضافه میشود. در این دهه طرح جلدهای توفیق از تنوع بالایی برخوردار است و آثار کاریکاتوری متنوعی از داوری، تجارتچی، دولو، خطیبی، ماهر، یاسری، خرسندی، جاهد، معدنچی، میربابایی، محصص، نعمتاللهی، نیکزاد و سایرین روی جلد توفیق دیده میشود اما به فاصله اندکی از ورود حسن توفیق، محور اصلی کاریکاتورهای جلد، آثار حسن توفیق است. از خاطر نبریم که دوره دوم توفیق به مدیریت محمدعلی توفیق، از پیچیدهترین دورههای تاریخ مطبوعات فارسی به شمار میرود. از یک سو با آزادی مقطعی مطبوعات روبهرو هستیم و از دیگر سو توفیق بارها و بارها به محاق سانسور و توقیف میرود و گاه با اسامی متفاوتی همچون «یزدان»، «بهرام»، «زندگی»، «مستحکم»، «دنیای امروز» و حتی «باباآدم» منتشر میشود. طرح جلدهای حسن توفیق بر صفحه نخست این جراید، اصالت توفیقیبودن آنها را امروز تأييد میکند. او در این دهه، با سردبیرانی همچون ابوالقاسم حالت، پرویز خطیبی، محمدامین محمدی، حسین فرزامبهبودی و برادرش حسین توفیق همکاری مؤثری داشت. سرلوحه زیر نشانهنوشته مطبوعه در این دوره «بسی رنج بردم در این سال سی/ که بیرون کنم وارث دارسی!» است که نشان از خطمشی سیاسی و فکری تحریریه و تصویریهاش دارد. از مرداد 1326، نشانه تصویری و پرچم حزب خران (دوره اول) را خلق میکند. در مواردی با اسامی مستعار تصویری «اسدالله توفیق» (ارجاعی به شوخی با آیتالله کاشانی) و «عمل حسن سهعباسی» (ارجاعی به شوخی با فضای مینیاتورهای رضا عباسی) حتی با خودش مطایبه میکند. در تحریریه نیز با اسامی متنوع «میرزا قشمشم»، «شرمسار» و «خشن» متن طنز و فکاهی مینویسد. هوشمندانه کاراکتر «ملت» را خیلی زودتر از شخصیت «کاکاتوفیق» به مخاطبان معرفی میکند و حضورش را در اکثر جلدهای توفیق در این دوره نشان میدهد. با کشیدن کاریکاتورهای اصلی در تولید اولین کتاب جیبی توفیق «دختر حوا» (فروردین 1329) مشارکت مستقیم دارد. برگزاری اولین دوره کلاسهای آموزشی کاریکاتور در ایران و سازماندهیکردن تیم کاریکاتور توفیق از دیگر خلاقیتهای اوست. از اوایل دهه 30، نمونه آگهیهای کلاس تعلیم کاریکاتورش بهطور مرتب در توفیق و سایر نشریات منتشر و به مرور با جذب و آموزش نیروهای جوان و مستعد، سبب تضمین شکوفایی آتلیه کاریکاتور توفیق در دوره سوم شد. همکاریاش با سایر نشریات طنز، از جمله مجله «ماه» (به امتیاز اسداله شهریاری) نشان از پرکاری مضاعف او در این دوره دارد. دوره دوم کاری حسن توفیق، از اسفند 1336 لغایت تیر 1350، مقارن با صاحبامتیازی او و همکاری با برادرانش (حسین و عباس) در هدایت سُکان روزنامه و بازگشت اعتبار آن از «فکاهی» به «توفیق» با سرلوحه «توفیق روزنامهای است ملی و مستقل که به هیچ حزب و دسته و جمعیتی بستگی ندارد بجز حزب خران» است. احیای دوباره حزب خران، آزادی بیان در اداره جلسات، تفکیک ساختمان تحریریه و چاپخانه (شاهآباد، باغ سپهسالار) از آتلیه تصویری (چهارراه استامبول)، ورود دهها نویسنده و طراح جوان و خوشآتیه، برندسازی برای توفیق با خلق شخصیتهای کاکاتوفیق، گشنیزخانم، ممولی، کُری و...، در کنار انتشار منظم ماهنامه، سالنامه، کتاب جیبی، آلبوم توفیق، توفیق هوایی (اشتراک خارج از ایران)، کارتپستال و لوازم جانبی (از جمله عینک مخصوص برای دیدن کاریکاتور سهبُعدی، ضمیمه بند تنبان در شماره ویژه اسفند 1338، صدور کارت حزب خران، تمبر کاکا و...) و برگزاری مسابقات کاریکاتور در طول سال و نیز نمونه تبلیغات کاریکاتوری که با ایدههای او در این دوره منتشر میشود در عین مقبولیت عوام، مورد تشویق منتقدان و خواص نیز هست. مکاتبات بسیاری از رجال عرصه فرهنگ، ادب، هنر، ورزش و علم شاهد این مدعا است. انتشار کمیکمصور دنبالهدار قصههای کاکاتوفیق در توفیق، به مثابه داستانهای پاورقی اولینبار در سال 1337 توسط او منتشر میشود. بسیاری از جلدهای این دوره، بهخاطر پیشبینیهای وقایع سیاسی روز به چاپ دوم و سوم رسیده است که بهجرئت اکثرشان طرحهای او هستند. حسن توفیق در این دوره کاری، از مطبوعهاش یک شهرفرنگ تمامعیار جهانی خلق میکند که به مجلاتی همچون پانچ (انگلستان)، مَد (آمریکا)، شارلیابدو (فرانسه)، آقبابا (ترکیه) و... پهلو به پهلو میزند و بهمراتب از آنها سَرتر است. و اما دوره سوم کاری حسن توفیق، از تیرماه 1350 به بعد آغاز میشود. دورهای که روزنامه به شکلی ناجوانمردانه و خلاف قانون مطبوعات و با فشار حاکمیت توقیف میشود و توفیق که قلمش طرفداران بیشماری دارد، آن را بر زمین گذاشته و اینبار با برداشتن خودنویس در مقام یک وکیل، با مکاتبات با سایر نشریات، درج آگهی و اعلان، تولید توفیق شفاهی و جمعآوری اسناد و مدارک مستدل و کمنظیر از شهربانی و وزارت اطلاعات، در پی اعاده حیثیت از جریدهاش برمیآید. به اقرار شفاهی و مکتوب بسیاری از رجال عصر پهلوی، توفیق هرگز قلمش را نفروخت، بلکه بارها و بارها مچ توقیفکنندگانش را گرفت و رندانه و کنایهآمیز رسوایشان کرد. شراکت با حضرت ابوالفضل(ع) به جای امیرعباس تنها نمونه کوچکی از این موارد است. تاریخ مطبوعات معاصر ایران وجود این «گنجینه پژوهشی و خزانه تحقیق» یعنی «مطبوعه توفیق» را مدیون و مرهون خدمات شبانهروزی و مخلصانه این خاندان و بزرگ ایشان «حسن توفیق» است. عمر و سلامتش دراز باد.
بررسی کارنامه هنری و مدیریتی حسن توفیق، بهعنوان یک کاریکاتوریست و صاحبامتیاز روزنامه، حاوی نکات مستتر بسیاری است که شاید همواره در میان خلاقیتها و نوآوریهایش مغفول مانده باشد. بدین جهت بد نیست برای روشنترشدن دامنه فعالیتهای گستردهاش، به اختصار به مرور برخی نکات بپردازیم. برای حسن توفیق میتوان سه دوره کاری را در نظر گرفت. دوره نخست کاری حسن توفیق در تحریریه در خلال سالهای 1322-1332 است. اردیبهشت 1322، نخستین طرح جلدش که متأثر از کاریکاتوری از عصر قاجار در مطبوعه «کشکول» بود، با امضای «ح.توفیق» منتشر و در 18سالگی آرام آرام به جمع بزرگان هیئت تصویریه اضافه میشود. در این دهه طرح جلدهای توفیق از تنوع بالایی برخوردار است و آثار کاریکاتوری متنوعی از داوری، تجارتچی، دولو، خطیبی، ماهر، یاسری، خرسندی، جاهد، معدنچی، میربابایی، محصص، نعمتاللهی، نیکزاد و سایرین روی جلد توفیق دیده میشود اما به فاصله اندکی از ورود حسن توفیق، محور اصلی کاریکاتورهای جلد، آثار حسن توفیق است. از خاطر نبریم که دوره دوم توفیق به مدیریت محمدعلی توفیق، از پیچیدهترین دورههای تاریخ مطبوعات فارسی به شمار میرود. از یک سو با آزادی مقطعی مطبوعات روبهرو هستیم و از دیگر سو توفیق بارها و بارها به محاق سانسور و توقیف میرود و گاه با اسامی متفاوتی همچون «یزدان»، «بهرام»، «زندگی»، «مستحکم»، «دنیای امروز» و حتی «باباآدم» منتشر میشود. طرح جلدهای حسن توفیق بر صفحه نخست این جراید، اصالت توفیقیبودن آنها را امروز تأييد میکند. او در این دهه، با سردبیرانی همچون ابوالقاسم حالت، پرویز خطیبی، محمدامین محمدی، حسین فرزامبهبودی و برادرش حسین توفیق همکاری مؤثری داشت. سرلوحه زیر نشانهنوشته مطبوعه در این دوره «بسی رنج بردم در این سال سی/ که بیرون کنم وارث دارسی!» است که نشان از خطمشی سیاسی و فکری تحریریه و تصویریهاش دارد. از مرداد 1326، نشانه تصویری و پرچم حزب خران (دوره اول) را خلق میکند. در مواردی با اسامی مستعار تصویری «اسدالله توفیق» (ارجاعی به شوخی با آیتالله کاشانی) و «عمل حسن سهعباسی» (ارجاعی به شوخی با فضای مینیاتورهای رضا عباسی) حتی با خودش مطایبه میکند. در تحریریه نیز با اسامی متنوع «میرزا قشمشم»، «شرمسار» و «خشن» متن طنز و فکاهی مینویسد. هوشمندانه کاراکتر «ملت» را خیلی زودتر از شخصیت «کاکاتوفیق» به مخاطبان معرفی میکند و حضورش را در اکثر جلدهای توفیق در این دوره نشان میدهد. با کشیدن کاریکاتورهای اصلی در تولید اولین کتاب جیبی توفیق «دختر حوا» (فروردین 1329) مشارکت مستقیم دارد. برگزاری اولین دوره کلاسهای آموزشی کاریکاتور در ایران و سازماندهیکردن تیم کاریکاتور توفیق از دیگر خلاقیتهای اوست. از اوایل دهه 30، نمونه آگهیهای کلاس تعلیم کاریکاتورش بهطور مرتب در توفیق و سایر نشریات منتشر و به مرور با جذب و آموزش نیروهای جوان و مستعد، سبب تضمین شکوفایی آتلیه کاریکاتور توفیق در دوره سوم شد. همکاریاش با سایر نشریات طنز، از جمله مجله «ماه» (به امتیاز اسداله شهریاری) نشان از پرکاری مضاعف او در این دوره دارد. دوره دوم کاری حسن توفیق، از اسفند 1336 لغایت تیر 1350، مقارن با صاحبامتیازی او و همکاری با برادرانش (حسین و عباس) در هدایت سُکان روزنامه و بازگشت اعتبار آن از «فکاهی» به «توفیق» با سرلوحه «توفیق روزنامهای است ملی و مستقل که به هیچ حزب و دسته و جمعیتی بستگی ندارد بجز حزب خران» است. احیای دوباره حزب خران، آزادی بیان در اداره جلسات، تفکیک ساختمان تحریریه و چاپخانه (شاهآباد، باغ سپهسالار) از آتلیه تصویری (چهارراه استامبول)، ورود دهها نویسنده و طراح جوان و خوشآتیه، برندسازی برای توفیق با خلق شخصیتهای کاکاتوفیق، گشنیزخانم، ممولی، کُری و...، در کنار انتشار منظم ماهنامه، سالنامه، کتاب جیبی، آلبوم توفیق، توفیق هوایی (اشتراک خارج از ایران)، کارتپستال و لوازم جانبی (از جمله عینک مخصوص برای دیدن کاریکاتور سهبُعدی، ضمیمه بند تنبان در شماره ویژه اسفند 1338، صدور کارت حزب خران، تمبر کاکا و...) و برگزاری مسابقات کاریکاتور در طول سال و نیز نمونه تبلیغات کاریکاتوری که با ایدههای او در این دوره منتشر میشود در عین مقبولیت عوام، مورد تشویق منتقدان و خواص نیز هست. مکاتبات بسیاری از رجال عرصه فرهنگ، ادب، هنر، ورزش و علم شاهد این مدعا است. انتشار کمیکمصور دنبالهدار قصههای کاکاتوفیق در توفیق، به مثابه داستانهای پاورقی اولینبار در سال 1337 توسط او منتشر میشود. بسیاری از جلدهای این دوره، بهخاطر پیشبینیهای وقایع سیاسی روز به چاپ دوم و سوم رسیده است که بهجرئت اکثرشان طرحهای او هستند. حسن توفیق در این دوره کاری، از مطبوعهاش یک شهرفرنگ تمامعیار جهانی خلق میکند که به مجلاتی همچون پانچ (انگلستان)، مَد (آمریکا)، شارلیابدو (فرانسه)، آقبابا (ترکیه) و... پهلو به پهلو میزند و بهمراتب از آنها سَرتر است. و اما دوره سوم کاری حسن توفیق، از تیرماه 1350 به بعد آغاز میشود. دورهای که روزنامه به شکلی ناجوانمردانه و خلاف قانون مطبوعات و با فشار حاکمیت توقیف میشود و توفیق که قلمش طرفداران بیشماری دارد، آن را بر زمین گذاشته و اینبار با برداشتن خودنویس در مقام یک وکیل، با مکاتبات با سایر نشریات، درج آگهی و اعلان، تولید توفیق شفاهی و جمعآوری اسناد و مدارک مستدل و کمنظیر از شهربانی و وزارت اطلاعات، در پی اعاده حیثیت از جریدهاش برمیآید. به اقرار شفاهی و مکتوب بسیاری از رجال عصر پهلوی، توفیق هرگز قلمش را نفروخت، بلکه بارها و بارها مچ توقیفکنندگانش را گرفت و رندانه و کنایهآمیز رسوایشان کرد. شراکت با حضرت ابوالفضل(ع) به جای امیرعباس تنها نمونه کوچکی از این موارد است. تاریخ مطبوعات معاصر ایران وجود این «گنجینه پژوهشی و خزانه تحقیق» یعنی «مطبوعه توفیق» را مدیون و مرهون خدمات شبانهروزی و مخلصانه این خاندان و بزرگ ایشان «حسن توفیق» است. عمر و سلامتش دراز باد.