سایه یالتا بر جهان

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

 دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین قرار است روز پنجشنبه در دیداری سه‌جانبه و بی‌سابقه در حاشیه نشست سران مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در چین گرد هم بیایند؛ ملاقاتی که در صورت برگزاری، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماتیک سال تبدیل شود.

این دیدار در شرایطی برنامه‌ریزی شده که جنگ اوکراین همچنان یکی از کانون‌های اصلی تنش میان روسیه و غرب است، روابط واشینگتن و پکن با وجود تلاش‌ها برای مهار اختلافات تجاری و راهبردی، شکننده باقی‌ مانده و بحران‌های خاورمیانه بر معادلات امنیتی قدرت‌های بزرگ سایه انداخته است. هم‌زمان، پایان اعتبار پیمان نیو‌استارت میان آمریکا و روسیه، نگرانی‌ها درباره آینده کنترل تسلیحات هسته‌ای را افزایش داده و احتمال گفت‌وگو درباره چارچوبی جدید برای مهار رقابت تسلیحاتی را به یکی از محورهای مهم این ملاقات تبدیل کرده است. با این حال، اهمیت نشست فقط به موضوعات احتمالی مورد مذاکره محدود نمی‌شود؛ حضور هم‌زمان رهبران سه قدرت بزرگ، این پرسش را پیش کشیده که آیا جهان شاهد بازگشت دیپلماسی قدرت‌های بزرگ و تلاش برای تعیین قواعد جدید مناسبات بین‌المللی است؟ برخی تحلیلگران با یادآوری کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، نسبت به شکل‌گیری تفاهم‌هایی هشدار می‌دهند که ممکن است بدون مشارکت مستقیم کشورهای درگیر، بر سرنوشت آنها تأثیر بگذارد. در این میان، هریک از سه رهبر نیز محاسبات متفاوتی دارد. پرونده ایران، آینده جنگ اوکراین، امنیت اروپا و توازن قدرت در آسیا نیز از جمله موضوعاتی هستند که می‌توانند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از نتایج این دیدار تأثیر بپذیرند. اما آیا این ملاقات زمینه‌ساز تفاهمی تازه میان قدرت‌های بزرگ خواهد شد یا اختلاف منافع آنها مانع شکل‌گیری توافقی فراتر از یک نمایش دیپلماتیک می‌شود؟

دیداری که هر سه به آن نیاز دارند

برگزاری چنین نشستی فقط نشانه‌ای از تمایل سه قدرت بزرگ به گفت‌وگو نیست؛ هریک از رهبران حاضر در آن، در شرایطی متفاوت به دنبال استفاده از این فرصت برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی و حتی سیاست خارجی خود است. دونالد ترامپ که دیپلماسی مستقیم و توافق‌های شخصی را به یکی از ویژگی‌های سیاست خارجی خود تبدیل کرده، عمیقا مایل است نشان دهد واشینگتن همچنان قدرت محوری در مدیریت بحران‌های بین‌المللی است و حرف اول و آخر را می‌زند. برای او، گفت‌وگو با شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین فرصتی برای کاهش تنش‌های پرهزینه، دستیابی به توافق در زمینه کنترل تسلیحات و نمایش توانایی آمریکا در مدیریت هم‌زمان روابط با دو رقیب اصلی خود است؛ رقبایی که ترامپ شخصا به آنها علاقه‌مند است. در سوی دیگر، شی جین‌پینگ با محاسبه‌ای پیچیده‌تر روبه‌رو است. چین از یک طرف به ثبات روابط اقتصادی با آمریکا و دسترسی به بازارهای غربی نیاز دارد و از طرف دیگر نمی‌خواهد شراکت راهبردی خود با روسیه را تضعیف کند. پکن همچنین تمایلی ندارد در مذاکرات مربوط به کنترل تسلیحات هسته‌ای، محدودیت‌هایی را بپذیرد که به باور رهبران این کشور با سطح فعلی توان هسته‌ای چین تناسب ندارد. بنابراین، شی تلاش خواهد کرد از جایگاه میزبانی برای تقویت موقعیت بین‌المللی چین استفاده کند، بی‌آنکه هزینه امتیازدهی به واشینگتن یا مسکو را بپردازد. برای ولادیمیر پوتین، این ملاقات بیش از هر چیز فرصتی برای بازگشت به مرکز دیپلماسی جهانی است؛ فرصتی که او پس از حمله به اوکراین آن را از دست داده است. می‌توان گفت اگر دونالد ترامپ در کاخ سفید نبود، بعید به‌نظر می‌رسید با وجود جریان‌داشتن یک جنگ بزرگ در اروپا، رئیس‌جمهور روسیه شانس آن را داشته باشد تا در چنین دیداری شرکت کند.

روسیه پس از چهار سال جنگ اوکراین و مواجهه با تحریم‌های گسترده غرب، همچنان به دنبال تثبیت موقعیت خود به‌ عنوان یک قدرت تعیین‌کننده است. حضور در کنار رئیس‌جمهور آمریکا و رهبر چین، فارغ از نتایج مذاکرات، می‌تواند به کرملین امکان دهد تصویر انزوای بین‌المللی روسیه را به چالش بکشد و از این جایگاه برای افزایش قدرت چانه‌زنی خود استفاده کند.

بدبینی تحلیلگران به نشست ترامپ، پوتین و شی

از مدت‌ها قبل برخی از رسانه‌های غربی نسبت به دیدار رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین رو ترش کرده بودند؛ در حقیقت آنها نگران یک یالتای جدید به‌نظر می‌رسند.

طرح احتمال شکل‌گیری نوعی تفاهم میان واشینگتن، مسکو و پکن، یادآور کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵ است؛ زمانی که فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین درباره ترتیبات سیاسی و امنیتی جهان پس از جنگ جهانی دوم مذاکره کردند. مقایسه نشست احتمالی شنژن با یالتا از این نگرانی ناشی می‌شود که قدرت‌های بزرگ بار دیگر بخواهند بدون مشارکت مستقیم سایر کشورها، درباره مسائل امنیتی و سیاسی مناطق مختلف جهان به تفاهم برسند. در چنین برداشتی، اوکراین، خاورمیانه و شرق آسیا می‌توانند به موضوع چانه‌زنی میان سه بازیگر اصلی تبدیل شوند. با این حال، شرایط امروز جهان با سال ۱۹۴۵ تفاوت اساسی دارد. اوکراین، برخلاف بسیاری از کشورهای اروپای شرقی در پایان جنگ جهانی دوم، بازیگری مستقل با توان نظامی و سیاسی قابل‌ توجه است و نمی‌توان آینده آن را صرفا در مذاکره میان واشینگتن و مسکو تعیین کرد. اتحادیه اروپا هم با برخورداری از ظرفیت‌های اقتصادی و سیاسی گسترده، حاضر نیست به‌سادگی از نقش خود در امنیت قاره چشم‌پوشی کند. در آسیا نیز متحدان آمریکا، به‌ویژه ژاپن و کره جنوبی، نسبت به هرگونه تغییر در موازنه امنیتی منطقه حساس هستند. از سوی دیگر، چین نیز لزوما خواهان تقسیم جهان به حوزه‌های نفوذ نیست. پکن برای حفظ تجارت خارجی و روابط اقتصادی خود به ثبات بین‌المللی نیاز دارد و نمی‌خواهد با پذیرش چنین الگویی، نگرانی کشورهای اروپایی و آسیایی را تشدید کند. بنابراین، شاید تعبیر یالتای جدید بیش از آنکه پیش‌بینی یک توافق مشخص باشد، بیانگر نگرانی از بازگشت سیاست قدرت‌های بزرگ و تضعیف نقش کشورهای مستقل در تعیین سرنوشت خودشان باشد. گاردین در تحلیلی نوشته است:‌ یالتای اصلی در خارج از روسیه، عموما به‌ عنوان نمادی از معاملات بدبینانه و حتی سرافکندگی تاریخی به یاد آورده می‌شود؛ رویدادی که از نظر وجهه تاریخی می‌توان آن را با مماشات در توافق مونیخ در سال ۱۹۳۸ مقایسه کرد. آن هشت روز، جهان پس از جنگ را شکل داد؛ جهانی که در آن کشورهای غایب کنار گذاشته شدند یا به دست قدرت‌هایی تقسیم شدند که پیروزی‌شان در جنگ جهانی دوم قریب‌الوقوع بود. فرانکلین روزولت که فقط چند ماه تا مرگش فاصله داشت، مصمم بود حمایت روسیه را برای تشکیل سازمانی جدید به ‌عنوان جانشین جامعه ملل و نیز مشارکت این کشور در جنگ علیه ژاپن جلب کند. در مقابل، او حضور روسیه در لهستان را به‌ عنوان واقعیتی تحمیل‌شده پذیرفت و برای پوشاندن ردپای این خیانت، استالین را متقاعد کرد اعلامیه‌ای را امضا کند که بر ضرورت رعایت اصول «حقوق حاکمیتی و خودحکمرانی» در کشورهای آزادشده از سلطه نازی‌ها تأکید داشت.

افراد اندکی تصور می‌کردند این دیکتاتور قصد دارد به توافق پایبند بماند. در واقع، در طول آن هشت روز، نشانه چندانی از پایبندی به تعهدات اخلاقی و سیاسی وجود نداشت. هنگامی که چرچیل به استالین گفت حفظ استقلال لهستان، که دلیل اولیه ورود بریتانیا به جنگ بود، «مسئله‌ای حیثیتی و اخلاقی» است، استالین پاسخ داد این موضوع برای او «مسئله مرگ و زندگی» است. چرچیل هیچ ابزاری برای مقابله با استالین نداشت؛ زیرا او در آن زمان پیروز نبردهای استالینگراد و کورسک بود و فرمانده ارتشی محسوب می‌شد که آلمان را درهم شکسته بود. احساس شرم ناشی از خیانت یالتا در سال‌های بعد، بیش از همه در آمریکا انباشته شد. این احساس تا آنجا پیش رفت که جورج بوش در می ‌۲۰۰۵، پیش از سفر به مسکو برای شرکت در مراسم شصتمین سالگرد روز پیروزی در اروپا، در سخنرانی‌ای در لتونی گفت یالتا «میلیون‌ها نفر را به اسارت کمونیسم سپرد. هنگامی که کشورهای قدرتمند مذاکره کردند، آزادی کشورهای کوچک به‌نوعی قابل چشم‌پوشی تلقی شد. با این حال، این تلاش برای قربانی‌کردن آزادی به نام ثبات، قاره‌ای تقسیم‌شده و بی‌ثبات بر‌جای گذاشت».