زمستان سخت پوتین

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: روسیه با نزدیک‌شدن زمستان، حملات موشکی و پهپادی به اوکراین را تشدید کرده و پوتین همچنان تصرف کامل دونباس را شرط حداقلی مذاکره می‌داند؛ هم‌زمان فشار اقتصادی داخل روسیه و درخواست آشکار نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، برای پایان جنگ، محاسبات کرملین را پیچیده‌تر کرده است.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با نزدیک‌شدن زمستان، فشار نظامی بر اوکراین را افزایش داده است؛ کارزاری که واشینگتن‌پست آن را تلاشی برای وادارکردن کی‌یف به واگذاری سرزمین در ماه‌های پیش‌رو توصیف کرده است. ارتش روسیه در روزهای اخیر حملات موشکی و پهپادی به نیروگاه‌ها، شبکه‌های آب، فروشگاه‌های مواد غذایی و انبارهای ذخیره غذا در نقاط مختلف اوکراین را افزایش داده و می‌کوشد از فرسودگی پدافند هوایی اوکراین پس از ماه‌ها بمباران استفاده کند. یکی از پهپادها روز جمعه به مقر سرویس امنیتی اوکراین برخورد کرد؛ حمله‌ای که آندری سیبیها، وزیر خارجه اوکراین، آن را «تشدید عمده» جنگ خواند. این موج حملات حدود ۱۰ روز پس از سفر اعلام‌نشده جان رتکلیف، رئیس سازمان سیا، به مسکو شدت گرفته است. براساس گزارش واشینگتن‌پست، رتکلیف در دیدار با الکساندر بورتنیکوف، رئیس سرویس امنیت فدرال روسیه و از نزدیکان پوتین، هشدار داده بود گسترش جنگ در نهایت به زیان مسکو تمام خواهد شد و روسیه باید به میز مذاکره بازگردد. به گفته سه فرد آگاه از گفت‌وگوها، رتکلیف به مقام‌های روس گفته بود مسکو از موضعی ضعیف مذاکره می‌کند و ادامه جنگ این موقعیت را ضعیف‌تر هم خواهد کرد. یک فرد دیگر آگاه از سفر رتکلیف گفته است رئیس سیا پس از پایان مذاکرات به این نتیجه رسیده بود که پیام خود را به‌درستی منتقل کرده، ولی ظاهرا این پیام تغییری در محاسبات روسیه ایجاد نکرده است. برداشت مسکو حتی متفاوت بود. طبق همین روایت، مقام‌های روس تماس آمریکا را نشانه‌ای از ضعف واشینگتن تلقی کردند. سیا درباره سفر رتکلیف اظهارنظر نکرده است.

تصور پوتین از پیروزی

واکنش خود پوتین نیز نشانه‌ای از عقب‌نشینی ندارد. او این هفته در گفت‌وگو با خبرنگاران روس گفت: «تردیدی ندارم که دشمن فروخواهد ریخت». تاتیانا استانووایا، پژوهشگر ارشد مرکز کارنگی روسیه-‌اوراسیا، به واشینگتن‌پست گفته پوتین «مطمئن است که در جنگ پیروز می‌شود» و تصور می‌کند اوکراین در نهایت ناچار به کوتاه‌آمدن خواهد شد. یک دانشگاهی روس که با دیپلمات‌های ارشد این کشور ارتباط دارد نیز گفته کنترل کامل منطقه دونباس همچنان حداقل شرط پوتین برای مذاکرات آینده است. این موضع نشان می‌دهد تشدید حملات زمستانی فقط برای واردکردن خسارت بیشتر نیست؛ کرملین می‌خواهد پیش از هر دور تازه دیپلماسی، فشار بر کی‌یف را تا جایی بالا ببرد که پذیرش خواسته‌های سرزمینی روسیه محتمل‌تر شود. در مقابل، اوکراین با کاهش ذخایر رهگیرهای پاتریوت و نگرانی از کمبود مواد غذایی وارد زمستان می‌شود. دولت کی‌یف از اتحادیه اروپا نیز ۲۷ میلیارد دلار کمک اضافی برای پوشش کسری هزینه‌های نظامی درخواست کرده است. هم‌زمان استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان آمریکا، روز گذشته ابتدا به مسکو رفتند و سپس قرار است به کی‌یف بروند تا تلاش برای احیای مذاکرات را دنبال کنند. به این ترتیب، دو مسیر هم‌زمان جلو می‌روند: روسیه فشار نظامی را بیشتر می‌کند و آمریکا تلاش دارد کانال سیاسی را دوباره فعال کند. اما نشانه‌ای وجود ندارد که مسکو از شرط اصلی خود درباره دونباس عقب نشسته باشد.

افزایش هزینه‌های جنگ

اعتماد پوتین به نتیجه جنگ در شرایطی است که اقتصاد روسیه نیز فشار بیشتری را تحمل می‌کند. کسری بودجه روسیه تا پایان ماه جولای به ۷۴.۴ میلیارد دلار، معادل ۲.۸ درصد تولید ناخالص داخلی این کشور رسیده است؛ رقمی بسیار بالاتر از پیش‌بینی رسمی ۱.۶‌درصدی دولت برای کل سال. حملات دوربرد اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه نیز شدیدترین بحران سوخت این کشور از زمان فروپاشی اتحاد شوروی را ایجاد کرده است. پوتین پنجشنبه در یک مجمع اقتصادی در ولادی‌وستوک پذیرفت دولت برای این حملات آمادگی کافی نداشته است. او گفت: «اشتباه کردیم» و به مردم روسیه هشدار داد ممکن است دوره‌های طولانی کمبود بنزین ادامه پیدا کند. این اعتراف با تصویر مطمئن کرملین از روند جنگ تضادی آشکار دارد. روسیه همچنان توانایی ادامه عملیات گسترده را دارد، اما هزینه جنگ دیگر تنها در بودجه نظامی یا خطوط مقدم دیده نمی‌شود. حملات اوکراین به زیرساخت‌های سوختی، فشار بر اقتصاد و اختلال در زندگی روزمره، بخشی از جنگ را به داخل روسیه منتقل کرده است. فشار اقتصادی به کسری بودجه و کمبود سوخت محدود نیست. نزدیک به ۴۰ درصد اقتصاد روسیه به تلاش جنگی اختصاص یافته و ارتش این کشور ماهانه بیش از ۳۰ هزار نیرو از دست می‌دهد، درحالی‌که پیشروی‌های زمینی همچنان محدود و پرهزینه‌اند. هم‌زمان خروج سرمایه از بانک‌ها و حملات عمیق اوکراین به زیرساخت‌های سوخت، فشار جنگ را بیش از گذشته به داخل روسیه منتقل کرده است.

مودی در انتظار پایان جنگ

فشار فقط از واشینگتن نمی‌آید. نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند که طی سال‌های جنگ از انتقاد مستقیم و علنی از کرملین پرهیز کرده، این ‌بار در برابر پوتین صریح‌تر از گذشته از ضرورت پایان جنگ سخن گفته است. مودی گفت هر روز ادامه جنگ، بشریت را یک گام عقب می‌برد و هر حرکت به‌ سوی صلح، امید تازه‌ای ایجاد می‌کند. او خواهان عبور از «جنگ بی‌پایان» به پایان جنگ و توقف درگیری‌ها شد. این موضع از آن جهت اهمیت دارد که هند در چهار سال گذشته یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی روسیه بوده است. دهلی‌نو از زمان حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، حدود یک‌سوم نفت خام مورد نیاز خود را از روسیه خریده و بخشی از آن را پس از پالایش دوباره به بازارهای غربی صادر کرده است. روابط سیاسی دو کشور هم نزدیک باقی مانده است. مودی دو سال پیش نشان «سنت اندرو»، بالاترین نشان دولتی روسیه را دریافت کرد و وزارت خارجه هند رابطه دو کشور را «مشارکت راهبردی ویژه و ممتاز» توصیف کرده است. این رابطه اقتصادی طی سال‌های جنگ به‌طور چشمگیری گسترش یافته است. روسیه میان سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ حدود ۱۷۲ میلیارد دلار نفت خام به هند فروخت؛ درحالی‌که ارزش این فروش در سال ۲۰۲۱ تنها ۲.۳ میلیارد دلار بود. پالایشگاه‌های هندی نیز با خرید نفت تخفیف‌دار روسیه و صادرات فراورده‌های آن، حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیارد دلار محصول نفتی صادر کرده و سالانه نزدیک به دو تا چهار میلیارد دلار سود اضافی به دست آورده‌اند. در چنین شرایطی، سخنان علنی مودی درباره ضرورت پایان جنگ وزن متفاوتی پیدا می‌کند. او همچنان روابط خود با مسکو را حفظ می‌کند و سیاست هند نیز به سمت قطع همکاری با روسیه نرفته است، اما تأکید مستقیم او بر توقف جنگ نشان می‌دهد حتی یک شریک نزدیک هم ترجیح می‌دهد این درگیری بی‌پایان ادامه پیدا نکند.

هند میان مسکو و واشینگتن

هند البته همچنان سیاست موازنه را دنبال می‌کند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بارها از مودی تمجید کرده، اما هم‌زمان از روابط اقتصادی نزدیک هند با روسیه انتقاد داشته است. با این حال، واشینگتن تهدیدهای خود درباره تحریم دهلی‌نو به دلیل خرید نفت روسیه را عملی نکرده و سهم نفت روسیه از واردات هند در جولای به رکورد ۵۰.۸ درصد رسیده است. بنابراین درخواست مودی برای پایان جنگ را نمی‌توان به معنای چرخش هند علیه روسیه دانست. رابطه اقتصادی دو کشور همچنان قدرتمند است. آنچه تغییر کرده، لحن سیاسی است؛ مودی که پیش‌تر بر ضرورت صلح تأکید می‌کرد اما مراقب بود مستقیم پوتین را تحت فشار نگذارد، این ‌بار پیام خود را آشکارتر و در حضور رئیس‌جمهور روسیه بیان کرده است. این اتفاق چند روز پس از سفر رتکلیف به مسکو و در آستانه سفر احتمالی ویتکاف و کوشنر رخ داده است. در نتیجه، پوتین هم‌زمان با افزایش فشار نظامی بر اوکراین، با مجموعه‌ای از درخواست‌های بیرونی برای بازگشت به دیپلماسی روبه‌رو شده است؛ هرچند انگیزه و منافع بازیگران مختلف یکسان نیست.

زمستان میان حمله و مذاکره

نشانه‌ها فعلا از تغییر بنیادی در محاسبه پوتین خبر نمی‌دهند. او همچنان تصور می‌کند زمان به سود روسیه کار می‌کند، اوکراین زیر فشار نظامی و اقتصادی فرسوده خواهد شد و ادامه حملات می‌تواند کی‌یف را به پذیرش شرایط سخت‌تر وادار کند. اما فشار داخلی روسیه نیز واقعی‌تر شده است؛ کسری بودجه از پیش‌بینی دولت عبور کرده، حملات اوکراین به پالایشگاه‌ها کمبود سوخت ایجاد کرده و خود پوتین پذیرفته دولت برای این بخش از جنگ آماده نبوده است. در بیرون نیز آمریکا بار دیگر تلاش می‌کند مذاکرات را فعال کند و مودی، یکی از مهم‌ترین شرکای پوتین، علنا از پایان جنگ سخن می‌گوید. این دو روند هنوز پوتین را به عقب‌نشینی وادار نکرده‌اند؛ برعکس پاسخ فعلی کرملین تشدید حملات است. اگر تحلیل اطرافیان پوتین درست باشد، او هنوز بر این باور است که فشار بیشتر در زمستان می‌تواند همان چیزی را به روسیه بدهد که مذاکره تاکنون نداده است: کنترل کامل دونباس و آغاز مذاکرات از موضعی بهتر. به همین دلیل، زمستان پیش‌رو نه نشانه نزدیکی قطعی به صلح، بلکه میدان آزمون دو محاسبه متفاوت است: واشینگتن و حتی برخی شرکای مسکو بر ضرورت پایان جنگ تأکید می‌کنند؛ پوتین هنوز گمان می‌کند برای رسیدن به شرایط مدنظرش باید جنگ را شدیدتر کند.