حاشیه نشینان مقصرند؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شکل‌گیری آسیب‌های اجتماعی دلایل مختلفی دارد اما زندگی در سکونتگاه‌های غیررسمی همواره به عنوان یکی از دلایل مهم رشد آسیب‌های اجتماعی معرفی شده است. این سکونتگاه‌ها که معمولا در حاشیه شهرهای بزرگ شکل می‌گیرند زمینه‌ساز گسترش این آسیب‌ها هستند و به دلیل محرومیت نسبی ناشی از فاصله مناطق برخوردار با آن‌ها مستعد شکل‌گیری رفتارهای مجرمانه از سرقت و اعتیاد گرفته تا خشونت‌های خانوادگی و اجتماعی هستند. 

با این حال خطاست که صرفاً زیستن در این سکونتگاه‌ها را عامل اصلی آسیب‌های اجتماعی معرفی کنیم چرا که روند شکل‌گیری این سکونتگاه‌ها خود تحت تاثیر برخی ساختارهای نابرابر اجتماعی است. 

این نکته‌ای است که معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری یزد به آن اشاره می‌کند. 

دکتر اسماعیل دهستانی در گفت‌وگو با اطلاعات ضمن برشمردن برخی آسیب‌های اجتماعی این استان، حاشیه‌نشینی را به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل این آسیب‌ها معرفی می‌کند اما معتقد است صحیح نیست این امر را عامل هر آسیب‌های اجتماعی بدانیم. 

وی می‌افزاید: مسأله مهم‌تر، عواملی است که زمینه شکل‌گیری یا تشدید این آسیب‌ها را فراهم می‌کنند؛ عواملی مانند فشارهای اقتصادی، نابرابری در دسترسی به فرصت‌ها، تغییرات سریع جمعیتی، ضعف برخی شبکه‌های حمایت اجتماعی و کاهش احساس تعلق و اعتماد اجتماعی.

برقراری توازن میان توسعه اقتصادی و اجتماعی 

دهستانی ادامه می‌دهد: یزد استانی است که رشد قابل توجه صنعتی و اقتصادی را تجربه کرده، اما طبیعی است که این تحولات با مسائل اجتماعی جدیدی نیز همراه باشد. هنر مدیریت استان این است که میان توسعه اقتصادی و توسعه اجتماعی توازن برقرار کند.

وی با بیان اینکه رویکرد معاونت سیاسی استانداری یزد، حرکت از مدیریت واکنشی آسیب‌ها به سمت پیشگیری و مداخله زودهنگام است، می‌گوید: در این چارچوب، تقویت رصد اجتماعی، استفاده از ظرفیت تشکل‌های مردمی، توسعه برنامه‌های محله‌محور و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را دنبال می‌کنیم.او با اشاره به موضوع سرقت می‌افزاید: در این زمینه باید میان اقدامات انتظامی و اقدامات اجتماعی تمایز قائل شد. برخورد با جرم ضرورتی انکارناپذیر است، اما پیشگیری پایدار نیازمند توجه هم‌زمان به عوامل اقتصادی، اجتماعی و محیطی مؤثر بر وقوع جرم است.

به گفته دهستانی، موفقیت زمانی محقق می‌شود که علاوه بر کاهش آمار آسیب‌ها، احساس امنیت، اعتماد اجتماعی و کیفیت زندگی مردم نیز ارتقا یابد.

توانمندسازی محلات حاشیه‌ای

معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری یزد با بیان اینکه حاشیه‌نشینی یکی از مسائل مهم استان است و نمی‌توان نسبت به پیامدهای اجتماعی آن بی‌تفاوت بود، می‌گوید: از نظر علمی و مدیریتی، صحیح نیست که حاشیه‌نشینی را  عامل همه آسیب‌های اجتماعی بدانیم؛ زیرا بسیاری از این آسیب‌ها معلول مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، خانوادگی، فرهنگی و اجتماعی هستند و الزاماً به محل سکونت افراد ارتباط ندارند.

وی اضافه می‌کند: اکثریت ساکنان محلات کم‌برخوردار، شهروندانی شریف و تلاشگرند که ممکن است بیش از دیگران با محدودیت دسترسی به امکانات و فرصت‌ها مواجه باشند.

دهستانی می‌گوید: مسأله اصلی زمانی شکل می‌گیرد که رشد جمعیت و توسعه کالبدی شهر از توسعه زیرساخت‌های اجتماعی پیشی بگیرد. اگر در محله‌ای امکانات آموزشی، فضاهای فرهنگی و ورزشی، خدمات حمایتی و فرصت‌های اقتصادی متناسب با نیاز جمعیت فراهم نباشد، احتمال شکل‌گیری یا تشدید برخی مسائل اجتماعی افزایش می‌یابد.

وی تأکید می‌کند: از این منظر، حاشیه‌نشینی را باید مسأله‌ای جدی در برنامه‌ریزی شهری و اجتماعی دانست که در صورت بی‌توجهی می‌تواند به بحران تبدیل شود.راهبرد ما حرکت به سمت توانمندسازی محلات و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان است، نه صرفاً انجام مداخلات مقطعی یا اقدامات عمرانی. شناسایی دقیق نیازهای هر محله، هماهنگی میان شهرداری‌ها و دستگاه‌های اجتماعی، گسترش خدمات حمایتی و استفاده از ظرفیت خود ساکنان در تصمیم‌گیری‌ها، از محورهای این رویکرد است.

دهستانی می‌گوید: برای کاهش آسیب‌های اجتماعی باید فاصله میان محلات برخوردار و کم‌برخوردار را کاهش دهیم، نه اینکه به ساکنان این محلات برچسب بزنیم.

وی درباره نقش افراد غیربومی در ناآرامی‌ها نیز می‌گوید: اگر فرد یا افرادی در ارتکاب تخلف یا جرمی نقش داشته باشند، مسئولیت آن موضوع مشخص و فردی است و نمی‌توان رفتار آنان را به یک جامعه یا گروه جمعیتی تعمیم داد. 

یزد در طول تاریخ خود از تعاملات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی با مردم دیگر مناطق بهره‌مند بوده و امروز نیز بخش قابل توجهی از ظرفیت تولیدی و اقتصادی استان با مشارکت نیروی انسانی بومی و غیربومی شکل گرفته است.

دهستانی ادامه می‌دهد: در عین حال، مهاجرپذیری گسترده و رشد سریع جمعیت، نیازمند برنامه‌ریزی و مدیریت متناسب است. طبیعی است که تغییرات جمعیتی، اگر با توسعه زیرساخت‌های آموزشی، بهداشتی، مسکن و خدمات اجتماعی همراه نباشد، می‌تواند فشارهایی ایجاد کند. با این حال، نباید این موضوع را با نسبت دادن آسیب‌های اجتماعی یا مسائل امنیتی به یک گروه جمعیتی یکسان دانست.

نمی‌توان برای همه محلات نسخه واحد پیچید

وی درباره برنامه‌های مدیریت آسیب‌های اجتماعی می‌گوید: یکی از تغییرات مهمی که در حوزه اجتماعی دنبال می‌کنیم، حرکت از برنامه‌های متمرکز و دستگاه‌محور به سمت مداخلات مبتنی بر نیازهای واقعی محلات است. تجربه نشان داده است که مسائل اجتماعی در همه محلات یکسان نیستند. ممکن است در یک محله، مسأله اصلی کمبود امکانات فرهنگی و فرصت‌های اوقات فراغت نوجوانان باشد و در محله‌ای دیگر، مشکلات اقتصادی، مسائل خانوادگی یا دسترسی محدود به خدمات اجتماعی در اولویت قرار گیرد. بنابراین نمی‌توان برای همه محلات نسخه واحدی پیچید.

دهستانی می‌افزاید: استان یزد ظرفیت ارزشمندی در زمینه مشارکت‌های مردمی، فعالیت خیران و تشکل‌های اجتماعی دارد و تلاش ما این است که این ظرفیت‌ها به شکلی منسجم‌تر در خدمت حل مسائل محلات قرار گیرند.

البته باید واقع‌بین باشیم؛ اجرای یک طرح یا برگزاری چند برنامه محلی به‌تنهایی به معنای کاهش آسیب‌های اجتماعی نیست. برای ارزیابی اثربخشی این برنامه‌ها باید شاخص‌هایی مانند میزان مشارکت ساکنان، دسترسی گروه‌های آسیب‌پذیر به خدمات، شناسایی زودهنگام مشکلات و تغییر وضعیت اجتماعی محلات در طول زمان بررسی شود.وی می‌افزاید: محله‌محوری برای ما  صرفاً شیوه‌ای برای اجرای برنامه‌های دولتی نیست، بلکه تلاشی است برای تبدیل مردم از دریافت‌کنندگان خدمات به مشارکت‌کنندگان در حل مسائل اجتماعی.

نقش جوانان در تصمیم‌گیری‌ها 

معاون استاندار یزد درباره ضرورت فراهم کردن فضای گفت‌وگو با جوانان می‌گوید: من همچنان معتقدم نسل جوان امروز بیش از هر چیزی خواهان صداقت، احترام و شنیده‌شدن است. جوانان به‌خوبی تفاوت میان گفت‌وگوی واقعی و ارتباطات تشریفاتی را تشخیص می‌دهند. اگر قرار است اعتماد آنان را جلب کنیم، باید علاوه بر شنیدن دیدگاه‌هایشان، در تصمیم‌گیری‌ها نیز برای آن‌ها نقش قائل شویم.

وی ادامه می‌دهد: در استان یزد تلاش کرده‌ایم این نگاه را در قالب برنامه‌هایی مانند مجمع دستیاران جوان، حمایت از فعالیت‌های اجتماعی و نوآورانه جوانان و فراهم‌سازی فضاهای گفت‌وگو و مشارکت دنبال کنیم.

دهستانی می‌افزاید: ایجاد خانه جوان و مرکز نوآوری اجتماعی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. هدف این است که جوانان فقط مخاطب برنامه‌های دستگاه‌های اجرایی نباشند، بلکه بتوانند مسائل را شناسایی کنند، ایده ارائه دهند و در طراحی و اجرای راه‌حل‌ها مشارکت داشته باشند.وی تأکید می‌کند: گفت‌وگوی واقعی مستلزم پذیرش دیدگاه‌های متفاوت و حتی انتقادی است. نباید انتظار داشته باشیم همه جوانان مانند مدیران فکر کنند یا لزوماً با تصمیمات ما موافق باشند. اتفاقا شنیدن همین تفاوت دیدگاه‌ها می‌تواند به اصلاح سیاست‌ها و تصمیمات کمک کند. به نظر من، اعتماد جوانان با سخنرانی و وعده ایجاد نمی‌شود، بلکه با رفتار صادقانه، پاسخ‌گویی و مشاهده نتایج عملی شکل می‌گیرد.

مهاجرپذیری و ضرورت انسجام اجتماعی 

دهستانی درباره راهبرد معاونت سیاسی برای حفظ همزیستی مسالمت‌آمیز و پیشگیری از دوقطبی‌شدن جامعه بومی و مهاجر می‌گوید: یکی از ویژگی‌های مهم یزد، پیوند میان هویت تاریخی و فرهنگی غنی استان با تحولات اقتصادی و جمعیتی سال‌های اخیر است.

وی می‌افزاید: مهاجرپذیری در کنار فرصت‌هایی که برای اقتصاد استان ایجاد کرده، ضرورت توجه بیشتر به انسجام اجتماعی و مدیریت روابط میان گروه‌های مختلف جمعیتی را نیز افزایش داده است.

به گفته وی، راهبرد مدیریت استان بر این اصل استوار است که حفظ هویت فرهنگی یزد و تقویت همزیستی اجتماعی نه‌تنها در تعارض با یکدیگر نیستند، بلکه می‌توانند مکمل هم باشند.

عدالت در ارائه خدمات عمومی 

معاون استاندار یزد ادامه می‌دهد: در این زمینه، سه موضوع را اساسی می‌دانیم. نخست، رعایت عدالت در برنامه‌ریزی و ارائه خدمات عمومی است. وقتی دسترسی به امکانات آموزشی، رفاهی، فرهنگی و فرصت‌های اجتماعی با احساس تبعیض همراه باشد، زمینه شکل‌گیری نارضایتی و فاصله اجتماعی افزایش پیدا می‌کند.

وی دومین موضوع را تقویت تعاملات اجتماعی در سطح محلات می‌داند و می‌گوید: مدرسه، تشکل‌های مردمی و مشارکت‌های داوطلبانه می‌توانند فرصت‌هایی برای آشنایی، همکاری و شکل‌گیری اعتماد میان ساکنان با پیشینه‌های مختلف فراهم کنند.

دهستانی در ادامه به ضرورت مدیریت مسئولانه فضای عمومی و رسانه‌ای اشاره می‌کند و می‌افزاید: باید مراقب باشیم مسائل و تخلفات فردی به مبنایی برای قضاوت درباره گروه‌های اجتماعی تبدیل نشود. در عین حال، دغدغه‌های واقعی مردم باید شنیده شود و پاسخ روشن و کارشناسی دریافت کند.

وی درباره اتباع خارجی نیز می‌گوید: ساماندهی قانونی و مدیریت اقامت و اشتغال اتباع خارجی از مسئولیت‌های دستگاه‌های ذی‌ربط است و باید با جدیت، رعایت قانون و حفظ کرامت انسانی دنبال شود.

معاون استاندار یزد تأکید می‌کند: هدف ما این است که هیچ شهروندی احساس نکند برای حفظ حقوق و هویت خود باید در برابر گروه دیگری قرار بگیرد.  آینده یزد به میزان توانایی ما در تبدیل تنوع اجتماعی به همکاری و سرمایه اجتماعی بستگی دارد.

اتباع خارجی از مراجعه کنندگان به بهزیستی

نادر هومنیان، مدیرکل بهزیستی استان یزد، نیز در گفت‌وگو با «اطلاعات» درباره وضعیت آسیب‌های اجتماعی در این استان می‌گوید: حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد مراجعه‌کنندگان به بهزیستی  یزد را اتباع خارجی و ساکنان مناطق حاشیه‌نشین تشکیل می‌دهند.

وی ادامه می‌دهد: بیشترین تماس‌ها با خط ۱۲۳ (اورژانس اجتماعی) درباره موضوعاتی مانند اقدام به خودکشی، کودک‌آزاری، همسرآزاری و خروج از منزل و درخواست راهنمایی است. حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد این تماس‌ها نیز به مداخله پایدار  و بهبود وضعیت فرد منجر شده است.

هومنیان اضافه می‌کند: اعتبارات تخصیص‌یافته از سوی سازمان بهزیستی کشور در حال حاضر هزینه‌های مربوط به حقوق کارکنان اورژانس اجتماعی را پوشش می‌دهد، اما با توجه به تصویب‌نامه دولت درباره اورژانس اجتماعی، تأمین اعتبار از محل منابع استانی نیز برای حمایت از این مرکز ضروری است.