باز هم میز مذاکره ‌در آتش جنگ سوخت

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

 شرق: سرانجام پس از هفته‌ها تعلیق میان دوگانه «توافق یا جنگ»، روند تحولات به نقطه‌ای رسید که بسیاری از ناظران از ابتدا درباره آن هشدار می‌دادند. دونالد ترامپ صبح دیروز (شنبه) و بلافاصله پس از پایان ضرب‌الاجل 10روزه‌ای که خود تعیین کرده بود، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی تروث‌سوشیال، عملا مسیر تقابل نظامی با ایران را برگزید و وضعیت را وارد مرحله‌ای تازه کرد.

از همان آغاز تنش‌های اخیر، نشانه‌های روشنی وجود داشت که رویکرد فشار حداکثری و ادبیات تهدیدآمیز کاخ سفید، بیش از آنکه با هدف دستیابی به یک تفاهم پایدار باشد، در راستای اعمال اراده یک‌جانبه تعریف شده است. تأکید مکرر بر شروط حداکثری، بی‌اعتنایی به پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی منطقه و نادیده‌گرفتن پیامدهای گسترده هرگونه درگیری، نشان می‌داد که گزینه نظامی همواره به‌عنوان ابزاری جدی در محاسبات واشنگتن حضور دارد. اکنون با پایان مهلت اعلام‌شده و صدور پیام رسمی، این نگرانی به واقعیت بدل شده است. بسیاری بر این باورند که روحیه تقابلی و نگاه زیاده‌خواهانه حاکم بر تصمیم‌سازی در واشنگتن، آمریکا را به سمت اقدامی سوق داد که نه‌تنها ثبات منطقه، بلکه امنیت و منافع بلندمدت خود این کشور را نیز با مخاطره روبه‌رو می‌کند. در پی اعلام رسمی رئیس‌جمهور آمریکا درباره آغاز عملیات نظامی علیه ایران، منابع خبری از شنیده‌شدن صدای انفجار در چندین شهر کشور خبر دادند. خبرگزاری فارس گزارش داد که صداهای انفجار در شهرهای تبریز، دزفول، جزیره خارک، نهاوند و کنگاور (استان کرمانشاه) شنیده شده است. حملات هوایی که از حدود ساعت ۱۰ صبح دیروز علیه مناطقی در مرکز تهران آغاز شد، همچنان در بخش‌هایی از پایتخت ادامه دارد و هم‌زمان با صدای انفجارها، صدای فعالیت سامانه‌های پدافند هوایی نیز به گوش می‌رسد. بر‌اساس گزارش‌های میدانی، در ساعات ابتدایی حملات، دست‌کم چند نقطه در مناطق مرکزی، شمالی و شرقی تهران هدف قرار گرفت و ستون‌هایی از دود در برخی نقاط شهر مشاهده شد. منابع غیررسمی از اختلال در خطوط تلفن همراه در بخش‌هایی از تهران خبر داده‌اند.

خبرگزاری‌های داخلی از‌جمله مهر و ایرنا گزارش دادند که حوالی ساعت ۹:۳۰ چند انفجار در سه نقطه تهران رخ داد و حدود ساعت ۱۰:۰۵ نیز دست‌کم دو انفجار دیگر شنیده شد. تسنیم به نقل از شهروندان از وقوع دو انفجار در محدوده سیدخندان خبر داد و فارس نیز از اصابت چند موشک به حوالی خیابان دانشگاه و محدوده جمهوری گزارش منتشر کرد. همچنین صداهایی از انفجار در شرق تهران، اصفهان، قم، کرج و کرمانشاه مخابره شد. در ادامه این تحولات، رسانه‌های داخلی از شنیده‌شدن صدای انفجار در تبریز، دزفول، جزیره خارک، نهاوند و کنگاور خبر دادند. خبرگزاری مهر نیز گزارش داد در ارومیه صدای انفجار شنیده شده است. در استان ایلام، روابط‌عمومی سپاه امیرالمؤمنین (ع) اعلام کرد انفجار ناشی از حمله به یکی از مقرهای نظامی این استان تلفات جانی نداشته است.

هم‌زمان با گسترش حملات، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری از صدور نوتام و بسته‌شدن فضای هوایی کل کشور تا اطلاع ثانوی خبر داد. همچنین گزارش شد آسمان برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز بسته شده است. این اقدام در شرایطی انجام شد که تبادل حملات به سرعت ابعاد منطقه‌ای پیدا کرده است. وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران هم با صدور اطلاعیه‌ای، تجاوز صبح دیروز آمریکا و رژیم صهیونیستی به تهران و چند شهر دیگر را محکوم کرد و آن را نقض آشکار قوانین بین‌المللی و اقدامی مغایر با روند مذاکرات دانست. در این اطلاعیه تأکید شده است که وزارت کشور با بهره‌گیری از همه ظرفیت‌ها، حفظ نظم و آرامش عمومی و تداوم خدمت‌رسانی به مردم را در اولویت قرار داده است. بر‌اساس این اطلاعیه، وزیر کشور با صدور دستوری به استانداران سراسر کشور، بر ارائه سریع گزارش از وضعیت استان‌ها و بسیج همه امکانات برای پاسخ‌گویی به نیازهای فوری مردم تأکید کرده است. همچنین به دستور اسکندر مؤمنی، ستاد مدیریت بحران کشور تشکیل و هماهنگی‌های لازم با ادارات کل مدیریت بحران استان‌ها و دستگاه‌های ذی‌ربط انجام شده است. وزارت کشور از شهروندان خواسته ضمن حفظ آرامش، ترددهای شهری و بین‌شهری را مدیریت کرده و اخبار را تنها از منابع رسمی ازجمله صداوسیما دنبال کنند و از دامن‌زدن به شایعات پرهیز کنند.

 از «وعده صادق ۴» تا گسترش دامنه منطقه‌ای

در واکنش به حملات صورت‌گرفته، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با صدور اطلاعیه‌ای از آغاز عملیات «وعده صادق ۴» خبر داد. در اطلاعیه شماره ۲ سپاه آمده است که در پاسخ به «تجاوز آمریکایی-صهیونیستی»، موشک‌ها و پهپادهای نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی ارتش آمریکا در بحرین و دیگر پایگاه‌های نظامی آمریکا در قطر و امارات، همچنین مراکز نظامی و امنیتی در «قلب سرزمین‌های اشغالی» را هدف قرار داده‌اند. سپاه تأکید کرده است که این حملات ادامه خواهد داشت و اطلاعات تکمیلی متعاقبا اعلام می‌شود.

خبرگزاری ایرنا نیز هدف قرار‌گرفتن مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین را تأیید کرد. رویترز از بلند‌شدن دود از منطقه جفیر در بحرین -محل استقرار پایگاه دریایی آمریکا- خبر داد و خبرگزاری رسمی بحرین نیز اعلام کرد مرکز خدمات ناوگان پنجم، هدف حمله موشکی قرار گرفته است. خبرگزاری فارس همچنین گزارش داد پایگاه علی ‌السالم آمریکا در کویت هدف موشک‌های ایران قرار گرفته است. در سوی دیگر، برخی رسانه‌ها از شنیده‌شدن صدای انفجار در کویت و ابوظبی خبر دادند. شبکه الجزیره اعلام کرد در کویت آژیرهای خطر به صدا درآمده و انفجارهایی در این کشور و نیز در امارات شنیده شده است. همچنین گزارش‌هایی از وقوع انفجار در ریاض، پایتخت عربستان سعودی، منتشر شد که تا لحظه تنظیم این گزارش، منابع رسمی آن را تأیید نکرده‌اند.

در اراضی اشغالی نیز منابع عبری از آغاز موج نخست و سپس موج دوم حملات موشکی ایران خبر دادند. فارس اعلام کرد آژیرهای هشدار در سراسر اراضی اشغالی به صدا درآمده و شبکه ۱۲ تلویزیون این رژیم از بسته‌شدن حریم هوایی خبر داده است. یک مقام آمریکایی به الجزیره گفت نیروی هوایی ایالات متحده در حملات علیه ایران مشارکت دارد. هم‌زمان، سفارت آمریکا در قطر اعلام کرد پس از حملات اخیر، برای همه کارکنان خود دستور «پناه‌گیری در محل» صادر کرده و از شهروندان آمریکایی نیز خواسته است تا اطلاع ثانوی همین اقدام را انجام دهند. در تحولی دیگر، شورای‌ عالی امنیت ملی ایران با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران پاسخ کوبنده به اقدامات آمریکا و اسرائیل را آغاز کرده‌اند. در این اطلاعیه از مردم خواسته شده ضمن حفظ آرامش، از ازدحام در مراکز خرید خودداری کنند و در صورت امکان به شهرها و مناطق امن‌تر سفر کنند. همچنین اعلام شد مدارس و دانشگاه‌ها تا اطلاع ثانوی تعطیل خواهند بود، ادارات دولتی به صورت ۵۰ درصد فعالیت می‌کنند و بانک‌ها در خدمت‌رسانی به مردم فعال خواهند بود. از منظر سیاسی، مقامات آمریکایی و اسرائیلی نیز مواضع خود را اعلام کرده‌اند. وزیر جنگ اسرائیل مدعی شد این رژیم «حمله‌ای پیش‌دستانه» علیه ایران را آغاز کرده است. در واشنگتن، دونالد ترامپ اعلام کرد عملیات رزمی گسترده‌ای علیه ایران آغاز شده و هدف آن «دفاع از مردم آمریکا از طریق از بین بردن تهدیدهای قریب‌الوقوع» است.  در داخل کشور، برخی رسانه‌ها به نقل از منابع آگاه اعلام کردند رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان در سلامت کامل است و مشکلی برای وی پیش نیامده‌. همچنین رسانه قوه قضائیه اعلام کرد رئیس قوه قضائیه در صحت و سلامت کامل به سر می‌برد. تحولات دیروز نشان‌دهنده گسترش سریع درگیری از سطح حملات محدود به یک تقابل منطقه‌ای است که چندین کشور را درگیر کرده است. بسته‌شدن هم‌زمان فضای هوایی ایران و برخی کشورهای منطقه، صدور هشدارهای امنیتی برای اتباع خارجی، فعال‌شدن پدافند هوایی در چند کشور و به صدا درآمدن آژیرهای خطر در اراضی اشغالی، همگی بیانگر ابعاد گسترده این رویارویی است. در حالی که تبادل حملات ادامه دارد، منابع رسمی در تهران تأکید کرده‌اند‌ عملیات نیروهای مسلح ادامه خواهد داشت و اطلاع‌رسانی از طریق مراجع رسمی انجام می‌شود. از سوی دیگر، رسانه‌های منطقه‌ای از آماده‌باش در پایگاه‌های آمریکایی و افزایش سطح هشدار امنیتی در چند کشور خبر می‌دهند. با تداوم این وضعیت، چشم‌انداز تحولات به‌شدت به تصمیمات سیاسی و نظامی ساعات و روزهای آینده وابسته خواهد بود؛ تصمیماتی که می‌تواند دامنه درگیری را محدود یا آن را به سطحی گسترده‌تر در منطقه سوق دهد. در حال حاضر، آنچه قطعی است، ورود بحران به مرحله‌ای آشکار و پرتنش است که پیامدهای امنیتی، سیاسی و اقتصادی آن نه‌تنها ایران و اسرائیل، بلکه کل منطقه خلیج فارس و حتی فراتر از آن را تحت تأثیر قرار داده است.

 وزارت امور خارجه: هنگامه‌ آزمون بزرگ تاریخ فرا رسیده است

وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران دیروز (شنبه ۹ اسفن) با صدور بیانیه‌ای، حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران را محکوم کرد و آن را «تجاوزی جنایتکارانه» و نقض آشکار حاکمیت ملی و تمامیت سرزمینی کشور دانست. در این بیانیه، تأکید شده است که این حملات در آستانه نوروز و در دهمین روز از ماه مبارک رمضان انجام شده و مجموعه‌ای از اهداف و زیرساخت‌های دفاعی و نیز اماکن غیرنظامی در شهرهای مختلف را هدف قرار داده است.

وزارت خارجه با اشاره به اینکه این اقدام در میانه روند دیپلماتیک بین ایران و آمریکا صورت گرفته، تصریح کرده است که جمهوری اسلامی ایران با وجود بی‌اعتمادی به نیت‌های طرف مقابل، برای اتمام حجت با جامعه جهانی وارد مذاکره شد تا حقانیت خود را اثبات و هرگونه بهانه برای تجاوزگری را سلب کند. در بیانیه آمده است: اکنون زمان دفاع از میهن فرا رسیده و نیروهای مسلح ایران با اقتدار به این تجاوز پاسخ خواهند داد.

این بیانیه، حملات اخیر را نقض بند ۴ ماده ۲ منشور ملل متحد و مصداق «تجاوز مسلحانه» توصیف کرده و با استناد به ماده ۵۱ منشور، حق دفاع مشروع ایران را مورد تأکید قرار داده است. وزارت خارجه از سازمان ملل متحد، شورای امنیت و دبیر کل این سازمان خواسته است فورا برای مقابله با این اقدام و حفظ صلح و امنیت بین‌المللی وارد عمل شوند. همچنین از دولت‌های عضو سازمان ملل، به‌ویژه کشورهای منطقه و اسلامی و اعضای جنبش عدم تعهد، خواسته شده است این اقدام را محکوم کرده و در برابر آن موضعی مسئولانه اتخاذ کنند.

 موازنه ایران برای کل منطقه

در پی آنکه ایران طی یک‌ سال اخیر (۱۴۰۴) دو بار هدف حملات مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گرفت، به نظر می‌رسد دکترین نظامی‌ـ‌امنیتی و دفاعی جمهوری اسلامی وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ مرحله‌ای که از «بازدارندگی موضعی» به «بازدارندگی منطقه‌ای فعال» گذار می‌کند. پیش‌تر نیز مقامات نظامی هشدار داده بودند‌ در صورت تکرار تجاوز، پاسخ ایران محدود به جغرافیای تهران یا حتی مرزهای سرزمینی نخواهد بود، بلکه کل محیط عملیاتی غرب آسیا را در بر خواهد گرفت. تحولات اخیر نشان داد این هشدار صرفا موضعی سیاسی نبود، بلکه در قالب یک راهبرد عملیاتی تعریف شده است.

آغاز حملات متقابل علیه پایگاه‌های آمریکا در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، از‌جمله مواضعی که به‌عنوان عقبه لجستیکی و عملیاتی واشنگتن شناخته می‌شوند، بیانگر آن است که تهران تلاش دارد هزینه میزبانی نظامی از آمریکا را به سطحی ملموس ارتقا دهد. این اقدام در چارچوب راهبرد «گسترش میدان پاسخ» قابل تحلیل است؛ راهبردی که معادله تقابل را از یک نبرد دوطرفه به شبکه‌ای از بازیگران و جغرافیاهای درگیر تبدیل می‌کند. در چنین شرایطی، امنیت کشورهای منطقه دیگر منفک از سطح تنش تهران‌ـ‌واشنگتن یا تهران‌ـ‌تل‌آویو نیست، بلکه مستقیم با آن گره می‌خورد.

پیامد این تغییر دکترین، صرفا نظامی نیست، بلکه ابعاد ژئوپلیتیکی و اقتصادی گسترده‌ای دارد. منطقه خلیج فارس شریان اصلی انرژی جهان است و هرگونه ناامنی در پیرامون پایگاه‌های نظامی یا خطوط کشتیرانی، بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. افزایش ریسک ژئوپلیتیک می‌تواند قیمت نفت، گاز و حتی فلزات گران‌بها را دستخوش نوسان‌های شدید کرده و فضای اقتصاد جهانی را بی‌ثبات‌تر کند. از این منظر، معادله جدید نه‌فقط یک رویارویی نظامی، بلکه بازتعریف توازن قدرت در غرب آسیاست؛ توازنی که اکنون با پیوند امنیت منطقه و امنیت پایگاه‌های فرامنطقه‌ای، وارد مرحله‌ای پیچیده و چندلایه شده است.

 هزینه موازنه

تحولات اخیر و گسترش دامنه پاسخ‌های نظامی ایران به پایگاه‌های آمریکا در برخی کشورهای عربی، بی‌تردید می‌تواند زمینه‌ساز شکاف‌های دیپلماتیک تازه‌ای میان تهران و پایتخت‌های منطقه باشد. نشانه‌هایی از موضع‌گیری انتقادی برخی دولت‌ها، بیانگر آن است که بخشی از جهان عرب، در وضعیت کنونی، میان ملاحظات امنیتی، تعهدات راهبردی با واشنگتن و ضرورت‌های هم‌زیستی منطقه‌ای گرفتار نوعی دوگانگی است. این وضعیت، بالقوه می‌تواند به کاهش سطح اعتماد سیاسی یا تعلیق برخی روندهای تنش‌زدایانه منجر شود.

با‌این‌حال، تحلیل شرایط صرفا در سطح پیامدهای کوتاه‌مدت دیپلماتیک، تصویری ناقص ارائه می‌دهد؛ آنچه اکنون در حال شکل‌گیری است، گذار از یک نظم شکننده به مرحله‌ای تازه از «موازنه وحشت» و «موازنه تهدید» در غرب آسیاست. ایران، در پی دو دور حمله مستقیم، ناگزیر است به انتخاب‌های سخت تن دهد؛ انتخاب‌هایی که هرچند هزینه‌های اقتصادی و سیاسی در پی دارد، اما از منظر راهبردی می‌تواند به بازتعریف معادله بازدارندگی منجر شود. در چنین شرایطی، منطق امنیتی بر منطق مصلحت‌گرایی کوتاه‌مدت پیشی می‌گیرد.

موازنه قوا زمانی معنا می‌یابد که هزینه اقدام نظامی علیه یک بازیگر‌ از منافع آن فراتر رود. اگر تهران بتواند این ادراک را در محیط پیرامونی تثبیت کند که هرگونه استفاده از خاک کشورهای منطقه علیه ایران، به‌طور مستقیم‌ امنیت همان کشورها را در معرض تهدید قرار می‌دهد، آنگاه معادله امنیتی تغییر خواهد کرد. این رویکرد الزاما به معنای گسست دائمی با همسایگان نیست، بلکه تلاشی برای واداشتن آنان به بازاندیشی در سطح و ماهیت همکاری‌های نظامی با بازیگران فرامنطقه‌ای است. بی‌تردید این مسیر با هزینه همراه است؛ از فشارهای دیپلماتیک تا تبعات اقتصادی. اما در منطق راهبردی، گاه پرداخت هزینه محدود، برای جلوگیری از تحمیل هزینه‌ای بزرگ‌تر در آینده ضروری است. اکنون پرسش اصلی نه صرفا درباره تنش‌های مقطعی، بلکه درباره شکل‌گیری نظم امنیتی تازه‌ای است که در آن، بازدارندگی متقابل به جای برتری یک‌جانبه، مبنای ثبات منطقه‌ای قرار گیرد.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.