ایران و آمریکا و آخرین زوگزوانگ

ایران و آمریکا با شتاب ولی آرام به سوی روز واقعه حرکت می‌کنند. دیر یا زود این ملاقات صورت خواهد گرفت و انباشت پنج دهه از کینه و انتقام و نتیجه دو جنگ اخیر، در یکی از دو شکل «مرکب بر کاغذ سپید» یا «خون بر شمشیر آخته» نهایی خواهد شد. اما کدام‌یک از این دو حالت به واقعیت نزدیک‌تر است؛ «مرکب بر روی کاغذ» یا «خون بر روی شمشیر»؟ دو طرف باید تصمیم بگیرند و مجبورند که تصمیم بگیرند و پای تصمیم خود نیز بایستند. «تصمیمی استراتژیک» که حیات یک نظام سیاسی و اعتبار و حیثیت یک واحد سیاسی دیگر را به چالش خواهد گرفت.

‌استراتژی‌ها در بستر تعامل چهار متغیر متریال (داشته‌ها)، فضا، زمان و داینامیک (تبادل میان کنش‌ها و واکنش‌ها) شکل می‌گیرند؛ اما اگر فضا نامتعادل باشد و زمان ناپایدار و محدود، شما به‌عنوان تصمیم‌ساز و تصمیم‌گیر چه رابطه عقلانی‌ای میان متریال و داینامیک، در این وضعیت پر‌ابهام ایجاد می‌کنید و در چارچوب منطق هزینه-فایده، چه تصمیم استراتژیکی را با قاطعیت اتخاذ می‌کنید؟ به‌ویژه آنکه دیگر تصمیم شما نه محصول فرایند طبیعی انتخاب، بلکه محصول اجبار زمین و زمان باشد و مجبور به اتخاذ تصمیم باشید؛ چراکه راه دیگری برای شما باقی نمانده باشد. 

حرکت همراه با اکراه و اجبار در زمان و فضای پر از پیچیدگی و ابهام را در ترمینولوژی بازی شطرنج «زوگزوانگ»، (zugzuwang) می‌نامند که کلمه‌ای آلمانی است و در انگلیسی آن را می‌توان حرکت با اکراه و اجبار (compulsoin to move) معنا کرد. در چنین وضعیتی، شاید تصمیم و حرکت شما منجر به وضعیت بغرنج‌تری شود که ‌در انتظار آن نیستید یا برایتان مطلوبیت کمتری دارد و شاید شما را در معرض ریسک بزرگ‌تری قرار دهد؛ اما چون نوبت حرکت شماست و ‌مجبور به اتخاذ تصمیم و حرکت هستید، باید حرکت کنید. در این حالت، شما در ابتدا ساکت می‌مانید، ولی در آخر حرکتی از روی اکراه و اجبار انجام می‌دهید و چه‌بسا آن حرکت، ریسک‌هایی اساسی برای شما در آینده به همراه داشته باشد.

بازی استراتژیک ایران و آمریکا‌ را باید «زوگزوانگ» ایران و آمریکا نامید. بازی استراتژیکی بزرگی که هم‌زمان در سطح تاکتیک نیز چنان دارای پیچیدگی‌هایی است که هم در سطح ملی، هم منطقه‌ای و هم بین‌المللی، فضا و بازیگران زیادی را از خود متأثر کرده و هم سیاست بین‌الملل و هم اقتصاد بین‌الملل را ‌در معرض تغییرات مهم شکلی و ماهوی قرار داده است. ایران به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای، وارد بازی بزرگ استراتژیکی با آمریکا به‌عنوان یک ابرقدرت شده که می‌تواند در معرض پیامدهای پرریسک و راهبردی قرار گیرد. زوگزوانگ ایران با زوگزوانگ آمریکا‌ متفاوت است. «زوگزوانگ ایران»، تصمیم برای توافق بزرگ با آمریکا و «زوگزوانگ آمریکا‌»، تصمیم برای جنگ بزرگ با ایران است.

اینکه این دو بازیگر در «زوگزوانگ» خود و میان خود‌ در نهایت چگونه در مرز میان تصمیم و بی‌تصمیمی، مرز میان عقل و احساس، مرز پایبندی به تاکتیک یا استراتژی، چه تصمیمی اتخاذ خواهند کرد‌، به مجموعه متغیر‌های پیچیده و درهم‌تنیده‌ای گره خورده است.

جمهوری اسلامی باید بداند در رویارویی نهایی با آمریکا و مجموعه غرب، دچار وضعیت تنهایی استراتژیک است و در معرض تهدید موجودیتی قرار خواهد گرفت که برای مواجهه با آن فقط باید ‌روی خود حساب کند. باید بداند وضعیت موجود، وضعیت «پایان همسایگی» است و در رویارویی آتی، هیچ همسایه‌ای از ایران، هیچ سایه‌ای برای ایران را تضمین نخواهد کرد و چه‌بسا بستر و منبع تهدیدات کوچک و بزرگ باشند. باید میان واکنش به یک وضعیت و پاسخ به یک وضعیت، تمایز قائل شود و بیشتر باید بداند که مدیریت یک وضعیت، با مدیریت یک روند‌ تفاوت بنیادین دارد و پاسخ مطلوب به یک وضعیت لزوما به معنای پاسخ مطلوب در قالب یک روند نیست. باید بداند راهبرد تطویل و تأخیر در حل‌و‌فصل موضوعات استراتژیک، اصولا راهبرد نیست و نمی‌تواند دائمی باشد و زمان تصمیم‌گیری به اندازه خود تصمیم‌گیری مهم است و شاید هم مهم‌تر باشد.