بازسازی گفتمان پایداری در بستر دیپلماسی

سخنرانی رئیس‌جمهور ایران در هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در شرایطی ایراد شد که کشور درگیر جنگ تحمیلی با آمریکا و اسرائیل است. تحلیل محتوای این سخنرانی، نشان از ارائه یکی از صریح‌ترین و ظریف‌ترین مواضع ایران در عرصه بین‌المللی بود که هم‌زمان دو پیام متناقض را منتقل کرد: ایستادگی تا پای جان در برابر تهدید و آمادگی برای مذاکره و صلح. این نوشتار با استفاده از روش تحلیل محتوا به واکاوی ساختار گفتمانی این سخنرانی می‌پردازد.

روش‌شناسی

این روش بر شناسایی مقوله‌های اصلی، راهبردهای بلاغی و ساختار روایی متن متمرکز است. واحد تحلیل، سخنرانی کامل رئیس‌جمهور است.

یافته‌های تحلیل محتوا

تحلیل محتوای سخنرانی نشان می‌دهد که متن در پنج مقوله اصلی سازماندهی شده است. مقوله نخست، بازتعریف هویت ایران از «تروریست» به «قربانی تروریسم»: پزشکیان سخنرانی خود را با پاسخ مستقیم به اتهام تروریسم که توسط رئیس‌جمهور آمریکا طرح شده بود، آغاز کرد. او با استفاده از تصاویر و روایت‌های مشخص از قربانیان، این برچسب را به چالش کشید: «دیروز رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد که ایران تروریست است، اما ما قربانی تروریسم هستیم». این جملات با اشاره به ترور رهبر انقلاب و بمباران مدرسه‌ای در میناب و ورزشگاهی در لامرد همراه شد تا با دقت و شواهد متقن بتواند روایت «تروریست»بودن ایران را با روایت «قربانی»بودن آن جایگزین کند. مقوله دوم، افشای استانداردهای دوگانه به‌عنوان هسته اصلی استدلال: استدلال محوری سخنرانی بر تناقض‌های نظام بین‌الملل بنا شده است. گرچه پزشکیان در این بخش با کار دشواری مواجه نبود و شواهد زیادی در اختیار داشت، اما توانست با ذکر ساختارهای موازی و متقارن، با جملات کوتاه و پرتکرار و تناقض‌آلود این دوگانگی را به تصویر بکشد: «بمب اتم در اسرائیل است، بازرسان در ایران هستند. اسرائیل می‌کشد، اما ایران تحریم می‌شود». این ساختار بلاغی که در رسانه‌های بین‌المللی نیز بازتاب یافت، توانست نابرابری ساختاری نظام جهانی را در قالبی ساده و قابل فهم برای افکار عمومی جهانی بیان کند. مقوله سوم، بازتعریف قدرت از «قدرت تهاجمی» به «قدرت دفاعی»: ایراد این بخش از سخنان پزشکیان در صحن مجمع عمومی که عمدتا به محکومیت اعمال قدرت نظامی و محدودیت تولید و کاربست تسلیحات نظامی اختصاص دارد، کم‌نظیر بود. پزشکیان در بخشی از سخنرانی خود، رابطه ایران با قدرت را بازتعریف کرد: «ما قدرت لازم داریم، زیرا ملتی که نتواند از خودش دفاع بکند، لهش می‌کنند». این جمله نشان‌دهنده ضرورت به‌کارگیری قدرت نظامی در برابر تهاجم ضمن نمایان‌سازی چرخشی معنایی از «قدرت به‌عنوان ابزار تهاجم» به «قدرت به‌عنوان ضرورت دفاعی» است. او تأکید کرد که ایران به دنبال سلاح هسته‌ای نیست، اما از «علم هسته‌ای و فناوری صلح‌آمیز» صرف‌نظر نخواهد کرد. مقوله چهارم، تأکید بر قاعده اخلاقی به‌عنوان چارچوب هنجاری جهان‌شمول: پزشکیان سخنان خود را با استناد به «قاعده طلایی» اخلاقی آغاز کرد: «هر آنچه بر خود نمی‌پسندی بر دیگران نیز نپسند». او از این اصل جهان‌شمول استفاده کرد تا نشان دهد موضع ایران نه مبتنی بر منافع خاص، بلکه بر پایه اصول اخلاقی مشروع است. این راهبرد، موضع ایران را در برابر ادعاهای حقوق‌بشری طرف مقابل تقویت می‌کند. مقوله پنجم، ارائه چارچوب «پایداری؛ دیپلماسی» به‌عنوان راهبرد دوگانه: پزشکیان در پایان سخنرانی، موضع ایران را در قالب یک فرمول دوگانه ارائه کرد: «ما ثابت کردیم که برای دفاع از خود، از جنگ نمی‌ترسیم و برای صلح، از مذاکره نمی‌گریزیم و تا پای جان برای دفاع از ایران عزیز ایستاده‌ایم». این جمله که در رسانه‌های مختلف بازتاب یافت، هم‌زمان دو پیام را منتقل می‌کند: عدم تسلیم در برابر فشار و آمادگی برای دیپلماسی. او در ادامه تأکید کرد: «ما آماده مذاکره‌ایم، اما زبان زور را نمی‌پذیریم».

نتیجه‌گیری: با بررسی تحلیل محتوای متن سخنرانی، به نظر می‌رسد سخنرانی پزشکیان فراتر از یک نطق دیپلماتیک معمول، یک عملیات گفتمانی چندلایه است. راهبرد اصلی آن، بازسازی روایت ایران از «عامل بی‌ثباتی» به «قربانی تروریسم» و از «تهدید» به «مدافع» و توجیه جنگ متقابل ایران علیه کشورهای مهاجم، بستن تنگه هرمز و شلیک موشک به پایگاه‌های آمریکایی در کشورهای منطقه است. این بازسازی از طریق طرح استانداردهای دوگانه، استناد به اصول اخلاقی جهان‌شمول و ارائه فرمول «پایداری؛ دیپلماسی» انجام شده است. دقیقا همین‌جاست که پزشکیان در مجمعی که سال‌هاست به نام صلح بین‌الملل بنا شده، صریح‌ترین تهدید نظامی ایران را با ظریف‌ترین شکل به دنیا تلقین می‌کند، آنجا که می‌گوید: «یا همه امنیت را با هم می‌سازیم یا همه ناامنی را تحمل خواهیم کرد». سخنرانی او هم‌زمان دو کارکرد را ایفا می‌کند: تقویت انسجام داخلی در برابر تهدید خارجی‌ و گشودن فضای دیپلماتیک برای مذاکره مشروط. این ترکیب، نشان‌دهنده درک جدید ایران از الزامات هم‌زمان پایداری و دیپلماسی در شرایط جنگی است. اما آنچه علاوه بر این سخنرانی از او انتظار می‌رود، طراحی و اجرای فرایندی است که نتایج آن هم‌زمان بتواند پایداری و دیپلماسی را به امنیت و توسعه ایران تبدیل کند. این مأموریت دشوار او، همفکرانش و نظام اداری و سیاسی است که او در رأس آن است. این مأموریت آن‌قدر مهم است که ایران را یا در یک پیچ تاریخی یک‌قرنه به جلو می‌راند یا در درون گرداب خود گرفتار می‌‌کند.