تجربه ایران
ستارهای که در غرب طلوع کرده، کسی نیست جز خانم ایران درودی و پس از خواندن این جملات درباره او، انگار دیگر کاری برای ما نمیماند جز آنکه در پی معرکهگیران برویم
آسیه مزینانی.منتقد: 1 «در بروشور تالار فرهنگ نوشتهاند: «چهره درخشان صحنه هنر معاصر ایران»، «هنرمند مشهور بینالمللی»، «نامزدی او برای جایزه نخست بهترین نقاش خارجی مقیم فرانسه از سوی موزه هنر مدرن پاریس، شخصیت هنریاش را تحکیم و ارزش انکارناشدنی او را برای همیشه تثبیت کرد».ستارهای که در غرب طلوع کرده، کسی نیست جز خانم ایران درودی و پس از خواندن این جملات درباره او، انگار دیگر کاری برای ما نمیماند جز آنکه در پی معرکهگیران برویم. چند سال پیش که او با کلید دروازههای خیالی سواحل میامی در فلوریدا از آمریکا بازگشته بود، باز هم از ما خواستند تا در شمار ستایندگان او درآییم. شخصا از این شیوههای تبلیغاتی که بیشتر با کارهای نمایشی تناسب دارند تا هنر جدی، خوشم نمیآید. با خیلی از هنرمندان جوان جویای نام هم صحبت کردم که همگی از این شیوهها و تلاشهایی از این گونه بیزارند. آنان معصومانه احساس میکنند هنرمند حق ندارد خود را سرِ زبانها بیندازد؛ باید کارش را به نمایش بگذارد و خودش فروتنانه انزوا اختیار کند».1 احضار گذشته با تمام تنشها و فرازوفرودهایش، ما را تا حدی از این امکان برخوردار میکند که به تصویری واقعیتر از امروز دست یابیم. آنچه در ابتدای متن خواندید، بخشی از نقد «کریم امامی» بر نمایشگاهی است که از آثار ایران درودی به سال 1343 در تالار فرهنگ برپا شد. ایران درودی در ویدئویی که در صفحه اینستاگرام «رامین اعتمادیبزرگ» منتشر شده است، بدون نامبردن از کریم امامی، به این نقد اشاره میکند. پس از گذشت سالها از لحن و موضعگیری ایرانخانم پیداست که تا چه اندازه از خواندن آن نقد، دلگیر شده است. او این خاطره را بهمثابه نقطهای مهم از پایداریها و ادامهدادنهایش برجسته میکند. کریم امامی در بخشی از همین یادداشت مینویسد: «50 اثر رنگروغنی و گواش خانم درودی که به نمایش گذاشته شدهاند، البته آنچنان خوب نیستند، اما آنچنان هم که ناقدان تندخو فریاد برآوردهاند همگی بد نیستند». از این فراز میشود دریافت که امامی در تلاش است با نگاهی منصفانه، درباره فیگورِ نقاش و آثارش سخن بگوید؛ تلاشی که در ذهن نقاش، چیزی جز مانعی تازه به نظر نمیآید. اینچنین است که در یادآوری آن خاطره، روایتی مبتنی بر همدستی دیگری برای از کار انداختنش ارائه میکند و نه نقدی که در جان خود در پی تجزیه و تحلیل آثار اوست.
2 در کتاب «در فاصله دو نقطه...!» مینویسد: «تا این مرحله از زندگی دانستهام که میباید کولهبار غمها و دلتنگیها را بر زمین گذارد و به استقبال آینده رفت؛ حتی اگر این آینده، یک روز یا یک ساعت یا فقط یک لحظه باشد. مطمئن هستم بهترین لحظه، لحظه بعدی زندگیام خواهد بود. شاید لحظه بعدی، نوید خلق اثری باشد که هنوز نیافریدهام. ولی در لحظه بعدی، اثری به ابعاد آرزوهایم، اثری به رنگ عشقهایم، به شفافیت تمام آینهها، خلق خواهم کرد و سپس اثر را در بالاترین نقطه آسمان بر خواهم افراشت تا تصویر تمامی این جهان در آن انعکاس یابد». این فراز را میتوان بهمثابه بیانیهای برای چیستی و چرایی زندگی ایران درودی دانست. او در این متن، نه با بایدها و نبایدهای نقاشبودن، بلکه با خودی در گفتوگو است که خلق کرده. ایران درودی همان شد که میخواست؛ با جسارتی که در پی خودساختن و جاودانهشدن بود. او برخلاف بسیاری از همنسلان خود، در تلاش بود به زبانی که همه میفهمند سخن بگوید. از روبهروشدن با مردم و عیانشدن پیش چشمان آنها ابایی نداشت. زبان مشترک میان آنها اما به تمامی نقاشی نبود، بلکه زبان نقاشی و هنر از یاد مردم پاک شده بود. او با مردم از پایداری، عشق، جسارتورزی و خودبودن سخن میگفت. همچون شهرزاد قصهگو، افسانه زندگی پرفرازونشیب خود را بارها و بارها بر زبان آورد تا به مردم شجاعتی تازه ببخشد. از هر امکانی برای سخنگفتن با آنها که هموطن خطابشان میکرد، بهره میجست. اجازه میداد مخاطبانش به مدد لایو اینستاگرام، شاهد نقاشیکردن او باشند. در تمام این لحظات اما آنچه بیشتر از نقاشی در میان بود، خودِ خودِ ایران درودی بود؛ زنی که بهرغم زنستیزیهای آشکار و پنهان، از پا ننشسته و ادامه داده بود. او هنر را در جهانی آموخته بود که زندگی هنرمندانش به اندازه آثارشان محل توجه و تحلیل بود. عرفی که در زمانه ظهور ایرانخانم و تا حدی امروز هم متداول نبود و نیست. ایرانخانم اما تسلیم عرفها نبود. او عرفهای خود را بدون هیچ ملاحظهای به میان آورد و ساختارهای مخصوص به خود را بنا کرد. به هر کجای جهان که میتوانست سفر کرد تا نقاشیهایش را پیش نگاه چشمهای تازه بگذارد. او از عیانکردن میلش به دیدهشدن ابایی نداشت؛ پس از هر امکانی برای دیدهشدن بهره جست. او زندگیاش را سفری یگانه میدید و میخواست از آن سفر سخن بگوید.
3 تأثیرگذاری و تغییردهندگی هنر و هنرمند چگونه و از کجا آغاز میشود؟ زندگی کجا و چگونه با هنر میآمیزد و از آن متأثر میشود؟ هنرمند چگونه بر جهان اطرافش اثر میگذارد؟ از اینها مهمتر، هنرمندی چیزی جز پاسخگویی به آن میلِ غریبِ دیدهشدن است؟ هر پدیدهای تنها به مدد دیدهشدن و به میدان آمدن است که آغاز به تغییر، تأثیرپذیری و تأثیرگذاری میکند. دیدهشدن اما به «تسهیلکننده» و «میانجیگری»هایی محتاج است؛ شبکهای منسجم و کارآمد که از حوزه تولید تا حوزه پذیرش هنر را شامل میشود. گالریها، منتقدها، موزهها، مجلات، روزنامهها، نهادهای هنری، مجموعهداران و... همه و همه در تلاش هستند تا هنر و هنرمند دلخواه خود را به «مردم» معرفی کنند. هدف نهتنها تبدیلشدن به چیزی ارزشمند و قابل فروش، بلکه اتفاقا تلاشی است برای تبدیلشدن به مسئلهای برای گفتوگوهای مردم؛ زیرا هنر در شکل درست خود، بهمثابه جامعه فهم میشود. هنر توان جامعهسازی و بدلشدن به عرصهای برای کنشهای اجتماعی را داراست. در ایران اما این همان وجهی است که همواره در پستو نگه داشته شده است. آن سازوکار میانجیگری نیز اگر هست، بیش از مجموعهدار پیش نمیرود و به فهم هنر بهمثابه جامعه، امکان حیات نمیدهد. این شرایط از گذشته تا امروز کموبیش همین بوده و هست. اگر در گذشته تلاشی برای عمومیکردن هنر و گرهزدن زندگیهای مردم به هنر دیده میشد، امروز دیگر آن میل نیز به تمامی ناکارآمد شده است؛ زیرا تحقق این اصل جز با سیاستگذاریهای کلان فرهنگی و هنری ممکن نیست. تکلیف آن سیاستگذاریها نیز که اظهر منالشمس است. خب در چنین شرایطی برای آن هنرمند که میل به مواجهه با مردم خود را دارد، چه راههایی پیشرو است؟ آن که میخواهد از حلقه مجموعهدار و میدان کمجمعیت هنرهای تجسمی اندکی پیشتر برود، چه امکانهایی دارد؟ شاید اولین پاسخ همان باشد که ایران درودی بنیانگذار آن بود. او خود این چرخه را گسترش بخشید. بیواسطه پیش چشم مردم ظاهر شد. بااینحال، مشکل اینجا بود که رفتهرفته نقاشی نه به موضوع گفتوگو، بلکه به آکسسواری در صحنه گفتوگو بدل شد؛ زیرا عموم مخاطبانش چنان که مستحقش بودند، از آموزش عمومی هنری بهرهمند نبودند. معیار، دیگر ارزش و مرتبه هنری ایرانخانم نبود، بلکه معیار، خود او بود که از غارِ پیشفرض انگاشتهشده هنرمندی بیرون آمده بود؛ بیرونآمدنی که به نقاشبودن فضیلتی عمومی میبخشید؛ فضیلتی که اگر به کار پیشبردنهای تخصصی هنر نمیآمد، لااقل سخن از چیزی به میان آورده بود که اینجا مرسوم نبود؛ زندگی هنرمند هنرهای تجسمی. آنچه او به ثمر نشاند، جلب توجه عمومی به هنرمندی بود که به سیاق متداول در سینما و تئاتر فعالیت نمیکرد. او به زندگی نقاشان هم وجهی دراماتیک و تماشایی بخشید؛ تماشایی که اولین گام تأثیرگذاری و آمیختهشدن زندگی با هنر است. حالا تصور کنید این امکان اگر توسط هنرمندانی هنرمندتر از ایران درودی به کار گرفته شود، به کجا میرسیم؟ تجربه درودی نشان میدهد و ثابت میکند که مردم بهرغم دورماندنهای اجباری از چیستی و کارآمدیهای حقیقی هنر، هنوز تا چه اندازه مشتاق هنر هستند. پس شاید یک راه، این باشد که ضمن حفظ میراث آگاهی و فهم کریم امامی، به تجربه پرجسارت ایران درودی از نو بیندیشیم. آن چرخه میانجیگری باید در شکل صحیح خود ایجاد و گسترش یابد که هنرمند و مردم هر دو مشتاق دیدار و گفتوگوی هستند.
1- گال... گال... گالری؛ مروری بر رویدادهای تجسمی ایران، دهه 1340 -مجموعه مقالات کریم امامی- ترجمه مهران مهاجر، چاپ اول، تابستان 1395.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.