دریچهای به خودشناسی
اگر آرزوی نهایی همه سینماگران جهان را رسیدن به قله اسکار بدانیم، فرهادی دو بار این قله را فتح کرده و در کنار بزرگانی از دیگر کشورها ایستاده که بیش از یک بار این تندیس بیهمتا را در دستان خود فشرده و از آمریکا خارج کرده است. این شانس و تقدیر است یا انتخاب درست مسیر؟ میتواند هر دو اینها باشد.
احمد طالبینژاد:منتقد: اگر آرزوی نهایی همه سینماگران جهان را رسیدن به قله اسکار بدانیم، فرهادی دو بار این قله را فتح کرده و در کنار بزرگانی از دیگر کشورها ایستاده که بیش از یک بار این تندیس بیهمتا را در دستان خود فشرده و از آمریکا خارج کرده است. این شانس و تقدیر است یا انتخاب درست مسیر؟ میتواند هر دو اینها باشد. به هر حال بودهاند و هستند سینماگران دیگری که سالهای سال در حسرت رسیدن به چنین جایگاهی شبها و روزهای خود را به تمرین چگونگی رفتن روی صحنه افتخارآمیز اسکار سپری کردهاند و میکنند. دهها و صدها و شاید هزاران بار متن سخنرانیشان را هنگام دریافت تندیس از دست فلان و بهمان چهره مشهور جهان سینما در ذهن نوشتهاند و خط زدهاند و بازنویسی کردهاند و میکنند به امید روزی که شاهین بخت بر شانههایشان بنشیند تا دیر نشده. فرهادی هم لابد تا پیش از «یک جدایی» و «فروشنده»، بارها چنین تمرینهایی داشته، اما علاوه بر تمرین این نمایش باشکوه در پایتخت سینمای جهان، تمرینهای دیگری هم داشته است. از جمله تمرین چگونگی دراماتیزهکردن موضوعهایی که ذهنش را مشغول میکند. سالها پیش در گفتوگویی با نگارنده درباره دلایل موفقیت فیلم «جدایی نادر از سیمین» در جشنواره برلین؛ که در فصلنامه سینما و ادبیات منتشر شد، گفت که بیش از هر عنصری، خود درام است که باعث موفقیت آثارش در داخل و خارج میشود. البته منظورش از درام صرف داستانگویی نبوده و نیست که این را اغلب فیلمنامهنویسان به کار میبندند. به گمانم منظورش شیوه بهکاربستن اصول و قواعد درامنویسی است که از زمان ارسطو تا به اکنون همچنان پایدار مانده و البته پیوسته توسط کسانی نوزایی شده و میشود، اما اصول همچنان ثابت مانده است. این اصول در کارگاه ذهن فرهادی، کمی تا قسمتی متحول شده است. بر مبنای اصول فیلمنامهنویسی کلاسیک، نویسنده باید طی 10 تا 15 دقیقه نخست، تکلیف دو عنصر اصلی را روشن کند. اینکه موضوع چیست و شخصیت یا شخصیتهای اصلی کداماند؟ فرهادی این زمان را گاه به سیواندی دقیقه میرساند؛ مثلا در جدایی... و درباره الی که از مقدمهای نسبتا طولانی برخوردارند. به این ترتیب او فونداسیون ساختمان فیلمنامه را کمی قویتر و پرملاتتر طراحی میکند تا هنگام بارکردن مصالح و ابزار و اثاثیه بر آن کج و مج نشود و فرونریزد. در «قهرمان» البته این فونداسیون تا حدودی نازکتر است و داستان در حدود 10 دقیقه از آغاز فیلم شکل میگیرد و پیش میرود. اما در نهایت نقطه قوت تمامی آثار فرهادی، قدرت درام است که در روح و روان مخاطب رسوخ میکند و او را به تلاطم درونی وا میدارد. البته این بدان معنا نیست که فرهادی در اجرای سینمایی درامهایش توانمند نیست؛ هست اما نه به قدرت نویسندگیاش. او که درسخوانده تئاتر است، خوب میداند که تماشاگران هنرهای نمایشی بیش و پیش از هر عنصری مجذوب داستان و روند شکلگیری و اوج و فرودش میشوند. همان چیزی که منحنی کشش نام دارد و حتی پیشروترین سینماگران ایران و جهان نیز از آن غافل نیستند. فقدان یا ضعف این عنصر به یکنواختی و خستگی مخاطب میانجامد. اگر مسیر درام را به یک رودخانه تشبیه کنیم که هیچ مانع و رادعی بر سر راه ندارد، تنها برای دقایقی میتواند نظرها را به خود جلب کند و پس از آن دچار یکنواختی شده، تماشاگرانش را میرماند و یا دستکم خسته میکند. اما اگر در مسیر مثلا تختهسنگی یا حوضچهای یا هر عنصری که باعث ایجاد چالش و لاجرم تنوع شود قرار گیرد، تماشاگران با کنجکاوی به تماشا میایستند تا چگونگی گذر آب از این موانع را دنبال کنند. از زمان شکلگیری داستان در آثار فرهادی تا لحظات پایانی، نفسها گاه در سینه حبس میشود تا گرهافکنیها و طرح معماهای پوست پیازی پیدرپی، به سرانجامی برسد و نفسها از قفس سینه رها شود. پرسش این است که آیا این شگرد و شیوه حالا دیگر برای مخاطبان همیشگی فرهادی تکراری نیست و دستش رو نشده؟ به گمانم تا حدودی اینطور است. او باید به فکر تحولی در شیوه فیلمنامهنویسیاش باشد وگرنه دچار همان مشکلی میشود که برخی سینماگران مؤلف پیش از او دچارش شدند و بخش عمدهای از مخاطبانشان را از دست دادند. کما اینکه دیدیم متأسفانه «قهرمان» با تمامی ویژگیهای جذابش فروش چشمگیری نداشت. منظورم البته شکست در مقابل خزعبلاتی که در قالب فیلم به نمایش درآمدند و میلیاردها میلیارد فروش کردند نیست؛ که این معجونها اصلا قابل ارزیابی هنری نیستند. یک پلان «قهرمان» به کل آن محصولات بیهویت میارزد. گفتم هویت و باید تأکید کنم که یکی دیگر از ویژگیهای مستمر در ساختههای او همین عنصر است. بهویژه برای غربیها که تصویر روشنی از درون جامعه ایران ندارند و تنها منظری که در اختیار دارند همین فیلمهایی است که راهی جشنوارهها یا مجامع سینمایی اینسو وآنسوی جهان میشوند. برخلاف برخی از این محصولات که متهم به سیاهنماییاند، این وصله به ساختههای فرهادی و البته سلف او زندهیاد عباس کیارستمی نمیچسبد. چون این دو از زاویه انسانمحوری و هویت انسانی است که البته برخی ویژگیهای هویت ملی را نیز در خود دارد، به ایران امروز مینگرند. فیلمهای فرهادی، برای ما ایرانیها دریچهای است برای خودشناسی و برای غریبهها چشماندازی برای ایرانشناسی. البته او برخلاف فیلمهای توریستی کوششی برای به رخکشیدن گذشتههای پرافتخار ایرانیان به کار نمیبندد و به امروز جامعهای که در آن میزید نگاه میکند.
از سوی دیگر برخی بهویژه اهل سیاست و مخالفان وضع موجود او را متهم به نادیدهانگاری واقعیتهای جامعه و دردهای روزافزون مردم میکنند و اینکه او سازی ناکوک با حال و هوای حاکم بر مردم را به صدا درمیآورد. این البته از جهاتی درست است و حق با متهمکنندگان است. اما در کدامیک از ساختههای او ردپای سیاست را نمیبینیم؟ همه داستانهای او بیانگر نوعی بحران اجتماعیاند. از نخستین ساخته بلند «رقص در غبار» گرفته تا دومین فیلمش «شهر زیبا» که از جهاتی سیاسیترین فیلم اوست؛ چون یکی از تابوها را به چالش میکشاند، «درباره الی» از بههمریختگی و بحران خانواده سخن میگوید. عنصری که بهویژه در آثار بعدیاش از جمله جدایی نادر از سیمین، گذشته، فروشنده، همه میدانند و حتی همین قهرمان که به نظر میرسد از نظر تماتیک با ساختههای پیشین او تفاوت دارد، از جامعهای بحرانزده و رو به انحطاط اخلاقی و حضور روزافزون دروغ و خشکسالی – دو عنصر شر و نابودگر – سخن میگویند. آیا این مضامین سیاسی نیست؟ اما این نگرش با فیلمهایی که شعار سیاسی میدهند همساز نیست. چون فرهادی بهرغم تمامی ضعفهای شخصیتیاش مثل همه، از سیاستبازی نان نمیخورد و مدیران جشنوارههای خارجی را فریب نمیدهد و برای آگاهسازی مخاطبانش آنان را مشتی بیخرد و چشم و گوشبسته نمیپندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.