بهمن مفید، تلفِ روزگاری نامهربان
سیناخزیمه
بهمن مفید، تلفِ روزگاری نامهربان شد. پنجم مرداد هزار و سیصد و بیست و یک دنیا آمده بود. در خانهی بزرگی با انبوهِ درختهای خرمالو، نبشِ نایب السلطنه و عین الدوله. اما آنجا بزرگ نشد. بهمن مفید، مرد شدهی خیابان شهباز بود: نرسیده به میدان ژاله، روبروی ورزشگاه شمارهی پنج. او فرزند سوم از خانوادهای نُه نفره بود. نخست بیژن و منیژه، بعد بهمن و بعد دو دوقلو: اردوان و گردآفرید، هومن و هنگامه. پدرش غلامحسین مفید منورالفکر بود، ساز میشناخت، موسیقی میدانست. علاقهمند به تئاتر و نمایش و ورزشکار بود. برای دوره دیدن در ورزش نوین با گروهی راهی فرانسه میشود و آنجا شبها تئاتر هم میخواند. بعدها بسیاری از دانستههای ورزش نوین را پدر بهمن به ایران آورد. وقتِ بازگشت روی شاهنامه کار میکرد با بچهها. با بهمن و بهزاد فراهانی و مرتضی عقیلی و رضا میرلوحی و دیگران. بهمن مفید از کودکی روی صحنه بود. میگفت نامم را نمینوشتند، بجاش مینوشتند: «کودک هنرمند»! از پدرش پرسیده بودند چرا اسم بهمن را نمینویسند؟ او هم گفته بود برای اینکه در مدرسه کتک نخورد! آخر اگر میفهمیدند او چنان متونی را حفظ میکند حتما کتکش میزدند که پس چرا درسهایش را نمیخواند به این خوبی؟
زندگی هنری برای بهمن مفید در یک چیز خلاصه بود: «تئاتر». باقی چیزها ابزار راه افتادن نمایش و تئاتر بود. همین هم شد که بهمن مفید بعدها تلفِ روزگار شد. بهمن همه کار میکرد تا خونِ فعالیتش در رگ های تئاتر جاری بماند. به نوجوانی در «قهوه خانهی درویش» حوالی میدان شهدای فعلی، به پای صحبتِ پیرمردِ لاف زنی مینشست که هر روز از تنها و یلهایی که پشت شان را به خاک مالیده، تعریف میکرده است. و دیگر ادای او را در میآورده و بچههای دیگر مثل مسعود کیمیایی، چشمکی میزدند که یعنی «شروع کن». صدای پیرمرد را درمیآوردند که چاقو بکشد و بگوید «نمیگذارید دو زار صاحب شیم». همین هم شد که وقتی مسعود کیمیاییِ جوان میخواست «قیصر»ش را بسازد و تهران را بهم بریزد، یک راست آمد سراغ بهمن مفید. متن را کیمیایی نوشته بود و چون هر فیلمسازِ موفق و باهوش دیگری دستِ بازیگرش را برای اجرا باز گذاشت تا بهمن مفید با قریحهی خود، پیرمردِ سال های دور را دوباره زنده کند. آن سکانس را در یک برداشت گرفتهاند. بعدها به گفتهی خودش به «بهمن یک پلانی» نیز معروف شد. بهمن مفید آن وقتها هیچ نمیدانست که« قیصر» چه خواهد شد. فکر میکرد کیمیایی کاری تجربی میکند و تمام. گذشت تا اینکه ادارهی تئاترِ آن زمان او را به دلیل بازی در سینما، استخدام نکرد. هم او را هم محمدعلی کشاورز و جمشید مشایخی و پرویز فنی زاده را. قرار بود کشاورز نقش خان دایی را بازی کند و مشایخی نقش فرمان را. باری، آن موقع بهمن مفید ازدواج کرده بود و بعدِ استخدام نشدنش در اداره تئاتر، طبیعتا دست و بال بازی هم نداشت. همین موقع بود که مسعود کیمیایی و عباس شباویز رفتند خانهاش و در پاکتی، پنج هزار تومان او را دادند. بهمن مفید می گفت اگر در اداره تئاتر استخدامم میکردند حقوقم ماهی دویست و پنجاه تومان بود!
او با همان پنج هزار تومان یخچال خرید و اسباب خانه و زندگی خرید. نقش او در قیصر و کار کردن با فیلمساز نواندیشی چون کیمیایی، میتوانست هادیاش باشد در انتخابها و رفتار و کارهای آتیاش در سینما. اما شوربختانه همین نقش که در همان دقایق کوتاه، برای همیشه در سپهر سینمای ایران ابدی و ماندنی شد، موجبات تلف شدنش را نیز فراهم کرد. به یاد آورید میزانسن کیمیایی در آن صحنه را. تابلویی از یک پهلوانِ قدیمی در پسِ تصویر دیده میشود و جلوی او، جوجه جاهلِ لاف زنیست که حتی کتک خوردنش را نیز با سیاقی حماسی ولی در عین توخالی تعریف میکند. آخر «قیصر» راویِ زمانه ای بود که همه چیز از نگاهش دیگر قلابی مینمود، زمانهای که دیگر کسی حال و حوصلهی داستانگوشکردن را در آن نداشت. درست است که دورهی پهلوانهای واقعی گذشته بود اما نمیشد نیز به این مفعولیت تن داد، باید که ضدقهرمانی از دل این آشفتهگی زاده میشد و شد. در مورد بازی بهمن مفید، طبیعی بود که شیرینی چنین سکانسی و چنین بازیای از او، جماعتِ بی استعداد و راحت طلبِ فیلمفارسی ساز که به تغذیه از باقیماندهی غذای دیگران خو داشتند را به جنب و جوش بیندازد که مدام بهمن مفید را بخواهند برای بازی در نقشی چنین. کاری که در ابعاد بزرگتر با خودِ فیلم نیز کردند. یعنی آنها که تا دیروز، دیگِ رقص و بشکن و بالابنداز و بزن بزن را بار میگذاشتند، یکباره در بزنگاه قیصر و موج نوی سینمای ایران و سینمای متفاوتِ آن سال ها، رنگ عوض کردند و با ارزش های اصیلِ این فیلم خوابیدند تا فرزند نامشروع شان سیل فیلم های کم ارزشِ جاهلیِ دهه پنجاه باشد که از قضا، باز شوربختانه بهمن مفید نیز در خیلی از آنها بود. او میتوانست به هدایت افرادی چون مسعود کیمیایی و علی حاتمی، راهی درست تر در سینما طی کند ولی هر کس که پیشنهادی برای بازی او را داد قبول کرد و بازی کرد و نتیجه، فقط تعداد معدودی فیلم قابل قبول شد بین انبوهی فیلمِ بَد یا ضعیف یا هر چیزی. برای همین بود که دیگر کیمیایی سراغش نرفت. اما این ها برای بهمن مفید دلیلی دیگر داشت. سینما برای بهمن مفید ابزار بود نه هدف. هدف چیزی جز تئاتر نبود. بهمن مفید در سینما بازی میکرد تا با پولش، تئاتر را دریابد. بعد از قیصر، به غیرِ خودِ کیمیایی، علی حاتمی و زکریا هاشمی و دیگران سراغش آمدند و او در فیلمهای خوب دیگری نیز بازی کرد. هجده روز فیلمبرداری «رضا موتوری» طول کشید. بهمن مفید میگفت سکانس گلخانه در دیوانه خانه اولین سکانسی بود که در رضاموتوری بازی کرد. او با تمامِ سرخوشیاش به نقش عباس قراضه، همانی بود که رضا موتوری وقتِ مرگِ غریبانه و دردناکش فقط او را صدا زد: «به عباس قراضه بگین رضا ... رضا موتوری ... مُرد!»
بعدتر به طوقیِ علی حاتمی رسید و مهمتر از آن «سه قاپ»ِ زکریا هاشمی که از بیخ و بن نگاهی نو به مناسباتِ حاشیه نشینها و آدمهای بی کس و کار زمانه داشت. سه قاپ، هم برای بهمن مفید به عنوان نقش مکمل و هم برای ناصر ملک مطیعی از هر لحاظ کاری نو محسوب میشد. مفید میگفت، بهروز صیادیِ فیلمبردار که فیلمبرداری هم بلد نبود از او و بعد حسین گیل و ناصر ملک مطیعی دعوت به کار کرده است. بعدتر نوبت به «کاکا رستم»ِ داش آکل رسید. نقشِ سیاهی که بهمن مفید در آن درخشان بود و سیاه بود و سیاهتر از کاکارستمی بود که صادق هدایت نوشته بود، او کاکا رستمِ مسعود کیمیایی بود. میگفت نقش داش آکل را نخست آنتونی کویین و بعد عباس جوانمرد میخواستند بازی کنند و دستِ آخر اویی که باید، یعنی بهروز وثوقی بازی کرده است. بهمن مفید میگفت در ایفای نقش کاکارستم، نمایشهای شاهنامهایِ پدرش و برادرش بیژن خیلی او را کمک کرده است. میگفت قبل اینکه به سینما بیاید هر کاری را تمرین کرده بوده. از رقص باله تا خواندن اپرا. میگفت تالار رودکی با رقص او افتتاح شده است ولی شب افتتاح اسمی از او هم حتی نیاوردهاند. وقتی به تعدد فیلم هایی که بهمن مفید در طی فرضا یک سال بازی کرده است مینگریم، رد پای دغدغهای دیگر میبینیم. نمایش و تئاتر که برای بهمن مهمترین چیز بود حتی به قیمتِ وجودِ کمتر از ده فیلم درست و درمان در کارنامهاش، به قیمتِ قربانی شدنِ سینما. و بعد از انقلاب 1357 دیگر نتوانست «صحنه» را تجربهای دیگر کند. دو سالی بعد از انقلاب بود که آمریکا رفت و کارهایی که آنجا نیز کرد، مطلقا در شان هنریِ او نبود. بهمن مفید هنرمندی چندوجهی بود. او تلفِ روزگارِ نامهربانی شد که مجالش نداد آن طور که باید و آنطور که شایستهاش بود، دیده شود و کار کند و برایمان بماند. شاید که این جسمِ او بود که مُرد، خودِ خودش از همان وقت که دیگر رنگ صحنه را ندیده بود مُرده بود که مُرده بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.