قبر غریب سردار ایران در مشهد

پاییز فرصتی شد که دوباره به مشهد سفر کنم. مشهد همیشه شهری بوده که برای من چیز جدیدی برای کشف و دیدن داشته است. این‌بار در حرم امام رضا (ع) توانستم قبر عباس‌میرزای قاجار را که چندان در معرض دید نبود، پیدا کنم. دیدن قبر این سردار ایرانی که در برابر حمله دشمن متجاوز، تا آنجا که در توان داشت، جنگید و مجاهدت کرد، از آن جهت برای من جذابیت بیشتری داشت که در نقل‌قول‌های خاندان ما، گاهی به نام او و داستان عبورش از شهر آبا و اجدادی ما اشاره می‌شد. وقتی در جریان جنگ‌های دوم ایران و روس، در سال ۱۸۲۶، عباس‌میرزا در گنجه از ژنرال پاسکویچ و مادادف شکست خورد، به این سوی ارس عقب‌نشینی کرد و در اکتبر همان سال وارد شهر اهر شد. پدربزرگ من، به نقل از پدربزرگ خودش که در میان مردم اهر حضور داشته تعریف می‌کرد که بعد از شکست در جنگ گنجه، اهالی اهر، گریان، به استقبال عباس‌میرزا و لشکر شکست‌خورده‌اش آمدند. سپاه روس نیز تا سه فرسنگی اهر پیش آمده بود. مردم اهر می‌دانستند که به محض عقب‌نشینی اردوی ایران به سمت تبریز، روس‌ها وارد شهر خواهند شد. آنها از عباس‌میرزا خواستند در اهر بماند و از شهر دفاع کند؛ چراکه نمی‌خواستند سرنوشتی مانند مردم شکی، شیروان و گنجه پیدا کنند و به اتباع روسیه تبدیل شوند. عباس‌میرزا با دیدن گریه پیرمردان شهر -پیرمردانی که بسیاری از آنان فرزندانشان را در جنگ‌های ایران و روس از دست داده بودند- خودش نیز به گریه افتاد و به ترکی گفت: «گریه نکنید... گریه نکنید... حتی اگر شده به تهران می‌روم، تمام جواهرات سلطنتی را می‌فروشم و شما، اتباع ایران را، از روس‌ها می‌خرم».

صرف‌نظر از اینکه این داستان چقدر واقعی یا ساخته حافظه عمومی مردم یک شهر باشد، روند وقایع طوری پیش رفت که عباس‌میرزا فی‌الواقع به قول خود عمل کرد! قسمت‌های زیادی از آذربایجان، از جمله اهر، به تصرف روس‌ها درآمد، ولی در قرارداد ترکمانچای، عباس‌میرزا برای تأمین غرامت جنگی، جواهرات سلطنتی را به وثیقه گذاشت تا ۲۰ میلیون روبل غرامت مقرر به روسیه پرداخت شود. در نتیجه، شهرها و سرزمین‌های این سوی ارس توسط روس‌ها تخلیه شد و اتباع ساکن آنها، از جمله اهر، در قلمرو ایران باقی ماندند. اینجا، در مشهد، در صحن دارالحفاظ حرم امام رضا(ع)، در گوشه‌ای می‌توانید قبر غریب عباس‌میرزا را ببینید؛ شاهزاده‌ای که اگرچه توان شکست‌دادن روس‌ها را نداشت، اما به قولی که به مردم داده بود وفادار ماند و حداقل تدبیری کرد تا بسیاری از اتباع سرزمینش از دست بیگانگان آزاد شوند و سرنوشتشان به دست روس‌ها نیفتد.