راهبرد ایران در افغانستان

این گزارش راهبردی به تحلیل مواضع، چالش‌ها و فرصت‌های ایران در قبال افغانستان تحت حاکمیت طالبان می‌پردازد. تحولات سال ۲۰۲۱، فضای امنیتی و سیاسی منطقه را دگرگون ساخته و ایران را در موقعیتی پیچیده قرار داده است. تمرکز این تحلیل بر سه محور اصلی است: چالش‌های استراتژیک ناشی از عدم همسویی با کابل و رقابت قدرت‌های خارجی، فرصت‌های محدود در عرصه‌های اقتصادی و ترانزیتی و ضرورت حفظ مصونیت از تهدیدات فرهنگی با تأکید بر زبان فارسی و پیوندهای تاریخی.

۱- چالش‌های استراتژیک پیش‌رو
ایران در تعامل با افغانستان کنونی، با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و فوری روبه‌رو است.
- عدم همسویی راهبردی با طالبان: با وجود تعاملات عملی، اهداف کلان حکومت طالبان با منافع راهبردی ایران در منطقه همخوانی ندارد. این شکاف، اعتماد لازم برای همکاری‌های بلندمدت را تضعیف کرده و در مسائلی مانند حقوق آبی به رویکردی یک‌جانبه منجر شده است.
- رقابت و نفوذ قدرت‌های فرامنطقه‌ای: به رسمیت شناختن طالبان از سوی روسیه و گسترش روابط چین با کابل، صحنه افغانستان را به عرصه‌ای برای رقابت ژئوپلیتیک تبدیل کرده و نفوذ سنتی ایران را به چالش کشیده است.
- بحران حقوق آبی: تهدیدی برای امنیت ملی اختلاف بر سر آب‌های مشترک، به‌ویژه رودخانه هیرمند، به بحرانی با ابعاد امنیتی، زیست‌محیطی و اجتماعی تبدیل شده است.
- تخلف از تعهدات: طالبان با تکمیل پروژه‌های سدسازی نظیر کمال‌خان و سلما، عملا معاهده ۱۹۷۳ را نادیده گرفته و جریان آب به سمت ایران را شدیدا کاهش داده‌اند.
- فاجعه زیست‌محیطی: این کاهش، دریاچه بین‌المللی هامون را خشک کرده و آن را به کانون تولید ریزگرد تبدیل کرده است.
- تخریب معیشت: پیامد مستقیم، نابودی کشاورزی و دامداری در منطقه سیستان و تشدید مهاجرت اجباری است.
- تهدیدات امنیتی مرزی: وجود و فعالیت گروه‌های تندرو در خاک افغانستان، خطری ملموس برای امنیت مرزهای شرقی ایران محسوب می‌شود.

۲. فرصت‌های محدود و زمینه‌های تعامل
در کنار چالش‌ها، زمینه‌هایی برای تعامل سازنده و حفظ منافع ایران وجود دارد.
- ارتباطات اقتصادی و ترانزیتی: افغانستان پل ارتباطی ایران به آسیای مرکزی است. فعال‌سازی کریدورهای ترانزیتی مانند چابهار-هیرمند، می‌تواند درآمدزایی کرده و اهرمی برای افزایش نفوذ اقتصادی ایران باشد.
- نقش میزبانی و پیوندهای انسانی: ایران برای دهه‌ها میزبان میلیون‌ها نفر از اتباع افغانستانی بوده است. ارائه خدمات به اتباع دارای وضعیت قانونی، نه‌تنها تعهدی انسانی، بلکه عاملی برای ایجاد سپاس‌گزاری و نفوذ نرم در نسل‌های آینده است.

۳. مصونیت از تهدیدات فرهنگی
حفظ پیوندهای فرهنگی تاریخی، مهم‌ترین سپر ایران در برابر تهدیدات نرم است.
- محوریت زبان و ادبیات فارسی: زبان فارسی به‌عنوان میراث مشترک، کلیدی‌ترین دارایی فرهنگی ایران برای ارتباط با بخش بزرگی از جامعه افغانستان است.
- سرمایه‌گذاری بر آموزش و نسل جوان: فراهم‌آوردن فرصت‌های تحصیلی برای دانش‌آموزان و دانشجویان افغانستانی در ایران، نسلی را پرورش می‌دهد که با فرهنگ و منافع ایران آشنا هستند.
- تقویت ارتباطات مردمی و رسانه‌ای: توسعه تبادلات دانشگاهی، گردشگری فرهنگی و حمایت از رسانه‌های مشترک‌ زبان، می‌تواند فضای اعتماد و درک متقابل را استمرار بخشد.

جمع‌بندی و راهبرد پیشنهادی
وضعیت کنونی نیازمند راهبردی فعال، واقع‌بینانه و چندوجهی است: 1- اولویت‌دادن به دیپلماسی آب: حل بحران آب باید در صدر دستورکار مذاکرات با طالبان قرار گیرد و بر مبنای مدیریت مشترک و عادلانه حوضه‌های آبریز تعریف شود. 2- تعامل اقتصادی هدفمند: توسعه روابط تجاری و ترانزیتی باید به گونه‌ای طراحی شود که پیشرفت در پرونده‌های اختلافی، به‌ویژه آب را تسهیل کند. 3- تدوین سند راهبردی فرهنگی: ضروری است که سند جامعی برای حفظ و تقویت نفوذ فرهنگی، با محوریت زبان فارسی و گسترش آموزش، تدوین و اجرائی شود. 4- تعادل‌بخشی در روابط منطقه‌ای: ایران باید از طریق مکانیسم‌های چندجانبه منطقه‌ای، مانع از حذف خود از معادلات آتی افغانستان شود.

نتیجه نهایی
آینده امنیت و منافع ایران در شرق، در گرو توانایی آن برای تبدیل تهدید بحران آب به فرصتی برای توافق پایدار، و صیانت از سرمایه فرهنگی و انسانی خود در افغانستان است. موفقیت در این مسیر، به دیپلماسی هوشمند و اتخاذ رویکردی بلندمدت و مصمم وابسته است.

آخرین مقالات منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.