منشور حقوق بیمار
مهسا خوشاخلاق . پژوهشگر حقوق پزشکی
کشورهای مختلف جهان در راستای حفظ و احترام به حقوق بیماران منشور حقوق بیمار را تدوین و تصویب كردهاند و ارائهکنندگان خدمات درمانی را ملزم به اجرای آنها كردهاند. اصول مشترک منشور حقوق بیماران مصوب اتحادیه جهانی پزشکي، اتحادیه اروپا، اتحادیه آزادیهای مدنی آمریکا، آفریقای جنوبي، کانادا، انگلستان و ژاپن عبارتاند از:
۱-حق برخورداری از درمان مناسب بدون تبعیض
۲-حق آگاهی از وضعیت بیماری
۳-حق محرمانهبودن اطلاعات درمانی بیمار
۴-حق اعلام رضایت آگاهانه و آزادانه برای انجام مداخلات پزشکی
۵- حق تصمیمگیری درخصوص نوع درمان
۶-حق احترام به حریم خصوصی بیمار در بیمارستان
۷-حق داشتن آرامش
۸- حق شکایت و اعتراض در صورت عدم رعایت حقوق بیمار مطابق با منشور.
۹- حق جبران خسارت ناشی از هرگونه تخلف، تأخیر یا قصور در رعایت حقوق بیماران.
در ایران نیز منشور جامع حقوق بیمار در پنج محور کلی و ۳۷ بند در سال ۱۳۸۸ توسط وزارت بهداشت تنظیم و ابلاغ شد. محورهای پنجگانه این منشور شامل:۱- حق دریافت خدمات مطلوب ۲-حق دریافت اطلاعات به نحو کافی و مطلوب۳- حق انتخاب و تصمیمگیری آزادانه بیمار در دریافت خدمات سلامت ۴-حق احترام به حریم خصوصی بیمار و رعایت اصل رازداری ۵- حق دسترسی به نظام کارآمد رسیدگی به شکایات است. ذیل هریک از این محورها حدود و جزئیات این حقوق تبیین شده است. با این حال نقدی بر منشور وارد است زیرا هرچند در آن برای بیمار حق شکایت و جبران خسارت در نظر گرفته شده اما ضمانت اجرا و خسارت معینی برای نقض هریک از مفاد این منشور مشخص نشده است در حالی که این منشور بیانگر حق بیماران و متقابلا تکلیف پزشکان است و بايد ضمانت اجرای مشخصی داشته باشد تا هم برای پزشکان کاملا لازمالاتباع باشد و هم بیماران در صورت نقض حقوق خود بدانند که مستحق دریافت چه خسارتی هستند و این خسارت را از چه مرجعی میتوانند مطالبه کنند. فقدان ضمانت اجرا برای چنین حقوقی موجب میشود منشور تنها در حد بیان اصول اخلاقی فاقد ضمانت اجرای حقوقی باشد و فایده عملی برای بیماران نداشته باشد.
همچنین بايد حقوق مذکور در این منشور به بیماران اطلاعرسانی شود تا آنها حقوق خود را مطالبه کنند و مطابق حق اعتراضی که در منشور باید برای آنها پیشبینی شود، بتوانند به عدم حسن اجرای حقوق خود اعتراض كنند. از طرف دیگر این اصول بايد به تمامی ارائهکنندگان خدمات بهداشتی- درمانی نیز آموزش داده شود و عواقب احتمالی عدم رعایت آنها و خساراتی که بايد به بیماران بپردازند نیز برایشان تبیین شود. به نظر میرسد این نقص در منشور از آنجایی ناشی شده که این منشور توسط وزارت بهداشت تصویب شده است در حالی که لازم است حمایت و نظارت بر تأمین حقوق بیماران توسط نهادی مجزا و مستقل از نهاد اجرائی و ارائهکننده خدمات پزشکی انجام شود و پیشنهاد میشود زیر نظر دستگاه قضائی سازمان حمایت از حقوق بیماران تشکیل شود تا بتواند بر حسن اجرای اصول منشور نظارت داشته باشد و به اعتراضات و دعاوی خسارت بیماران رسیدگی كند.
کشورهای مختلف جهان در راستای حفظ و احترام به حقوق بیماران منشور حقوق بیمار را تدوین و تصویب كردهاند و ارائهکنندگان خدمات درمانی را ملزم به اجرای آنها كردهاند. اصول مشترک منشور حقوق بیماران مصوب اتحادیه جهانی پزشکي، اتحادیه اروپا، اتحادیه آزادیهای مدنی آمریکا، آفریقای جنوبي، کانادا، انگلستان و ژاپن عبارتاند از:
۱-حق برخورداری از درمان مناسب بدون تبعیض
۲-حق آگاهی از وضعیت بیماری
۳-حق محرمانهبودن اطلاعات درمانی بیمار
۴-حق اعلام رضایت آگاهانه و آزادانه برای انجام مداخلات پزشکی
۵- حق تصمیمگیری درخصوص نوع درمان
۶-حق احترام به حریم خصوصی بیمار در بیمارستان
۷-حق داشتن آرامش
۸- حق شکایت و اعتراض در صورت عدم رعایت حقوق بیمار مطابق با منشور.
۹- حق جبران خسارت ناشی از هرگونه تخلف، تأخیر یا قصور در رعایت حقوق بیماران.
در ایران نیز منشور جامع حقوق بیمار در پنج محور کلی و ۳۷ بند در سال ۱۳۸۸ توسط وزارت بهداشت تنظیم و ابلاغ شد. محورهای پنجگانه این منشور شامل:۱- حق دریافت خدمات مطلوب ۲-حق دریافت اطلاعات به نحو کافی و مطلوب۳- حق انتخاب و تصمیمگیری آزادانه بیمار در دریافت خدمات سلامت ۴-حق احترام به حریم خصوصی بیمار و رعایت اصل رازداری ۵- حق دسترسی به نظام کارآمد رسیدگی به شکایات است. ذیل هریک از این محورها حدود و جزئیات این حقوق تبیین شده است. با این حال نقدی بر منشور وارد است زیرا هرچند در آن برای بیمار حق شکایت و جبران خسارت در نظر گرفته شده اما ضمانت اجرا و خسارت معینی برای نقض هریک از مفاد این منشور مشخص نشده است در حالی که این منشور بیانگر حق بیماران و متقابلا تکلیف پزشکان است و بايد ضمانت اجرای مشخصی داشته باشد تا هم برای پزشکان کاملا لازمالاتباع باشد و هم بیماران در صورت نقض حقوق خود بدانند که مستحق دریافت چه خسارتی هستند و این خسارت را از چه مرجعی میتوانند مطالبه کنند. فقدان ضمانت اجرا برای چنین حقوقی موجب میشود منشور تنها در حد بیان اصول اخلاقی فاقد ضمانت اجرای حقوقی باشد و فایده عملی برای بیماران نداشته باشد.
همچنین بايد حقوق مذکور در این منشور به بیماران اطلاعرسانی شود تا آنها حقوق خود را مطالبه کنند و مطابق حق اعتراضی که در منشور باید برای آنها پیشبینی شود، بتوانند به عدم حسن اجرای حقوق خود اعتراض كنند. از طرف دیگر این اصول بايد به تمامی ارائهکنندگان خدمات بهداشتی- درمانی نیز آموزش داده شود و عواقب احتمالی عدم رعایت آنها و خساراتی که بايد به بیماران بپردازند نیز برایشان تبیین شود. به نظر میرسد این نقص در منشور از آنجایی ناشی شده که این منشور توسط وزارت بهداشت تصویب شده است در حالی که لازم است حمایت و نظارت بر تأمین حقوق بیماران توسط نهادی مجزا و مستقل از نهاد اجرائی و ارائهکننده خدمات پزشکی انجام شود و پیشنهاد میشود زیر نظر دستگاه قضائی سازمان حمایت از حقوق بیماران تشکیل شود تا بتواند بر حسن اجرای اصول منشور نظارت داشته باشد و به اعتراضات و دعاوی خسارت بیماران رسیدگی كند.
