برندگان نوبل شیمی امسال معرفی شدند

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

دو دانشمند از دو سوی جهان برنده امسال نوبل شیمی هستند. «کنزو سوآی» متولد چند سال بعد حمله اتمی آمریکا به هیروشیما که اکنون هم در دانشگاه توکیو حضور دارد و «هنری کاگان» متولد ۱۹۳۰ در بولونی فرانسه که در دانشگاه پاریس فعالیت دارد، برای کشف «اثرات غیرخطی و خودکاتالیزگری در سنتز آلی نامتقارن» برنده جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ شدند. جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۲۶ به پاس کشف‌هایی اهدا شد که به شیمی‌دانان امکان داده‌اند واکنش‌های شیمیایی منجر به هوموکایرالیتی را پیش ببرند. «هاینر لینکه»، رئیس کمیته نوبل شیمی گفت: «هنری کاگان و کنزو سوآی راه‌حلی را برای معمایی شیمیایی ارائه کرده‌اند که بیش از یک قرن قدمت دارد؛ اینکه چگونه هوموکایرالیتی می‌تواند به‌ طور خودبه‌خودی پدیدار شود. واکنش‌های شیمیایی که آنها ابداع کرده‌اند، فوق‌العاده‌ هستند». به گزارش جایزه نوبل‌، برخی از مولکول‌ها مانند آمینواسیدها به دو شکل وجود دارند که تصویر آینه‌ای یکدیگر هستند. با وجود این، موجودات زنده فقط یکی از این دو شکل آینه‌ای را در خود دارند. چگونگی پیدایش چنین عدم تقارن شیمیایی‌، مدت‌ها معمایی حل‌نشده برای شیمی‌دانان بود. کاگان و سوآی به پاس کشف راه‌حلی برای این معما، جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۲۶ را دریافت کردند. «شیمی حیات» آن‌گونه که شیمی‌دانان می‌گویند، «هوموکایرال» است؛ اصطلاحی برگرفته از واژه‌های یونانی به معنای «یکسان» و «دست». همه آمینواسیدها همچون دست‌ها به دو شکل آینه‌ای وجود دارند، اما فقط یکی از آنها در پروتئین‌های درون سلول‌های بدن یافت می‌شود و دیگری به‌‌ندرت در طبیعت دیده می‌شود. مدت‌ها بود که شیمی‌دانان در پی یافتن چگونگی پیدایش «هوموکایرالیتی» (homochirality) بودند. هنگامی که آنها آزمایش‌هایی را روی واکنش‌های شیمیایی منجر به تشکیل دو مولکول آینه‌ای آغاز کردند، همواره مقادیر برابری از هر دو نوع را در لوله‌های آزمایش خود به دست می‌آوردند. اما تلاش شیمی‌دانان بر آن بود که فقط یکی از این دو شکل آینه‌ای را تولید کنند، زیرا در ساخت مولکول‌هایی که قرار است با موجودات زنده تعامل داشته باشند –مانند داروها– فقط یکی از آن دو شکل آینه‌ای، اثر مطلوب را ایجاد می‌کند. کاگان در سال ۱۹۸۶ با کشف روشی نوین برای هدایت واکنش‌های شیمیایی، نخستین گام تعیین‌کننده را برداشت. این دستاورد به او امکان داد‌ یکی از تصاویر آینه‌ای را با مازادی بسیار بیشتر از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، تولید کند. سوآی گام بعدی را برداشت. او در سال ۱۹۹۵ در یک مقاله مهم، چگونگی طراحی نخستین واکنش شیمیایی که پتانسیل دستیابی به هوموکایرالیتی را داشت، شرح داد. او سرانجام در سال ۲۰۰۳ به این موفقیت دست یافت. او واکنشی را ارائه کرد که در آن فقط یکی از دو تصویر آینه‌ای ممکن تشکیل می‌شد؛ دستاوردی که پیش از آن، جز در خود پدیده حیات هرگز محقق نشده بود. به لطف کاگان و سوآی، اکنون می‌دانیم هوموکایرالیتی چگونه پدید می‌آید. یافته‌های آنها برای شیمی‌دانانی که واکنش‌هایی را برای تولید دارو طراحی می‌کنند، نقشی تعیین‌کننده داشته است.