طالبان گرفتار در مشکلات خودساخته و متأثر از جنگ‌های دور و نزدیک

احسان الهی‌مقدم

به نظر گاهی آنچه در روز‌ها یا ماه‌های اول‌ِ شروع یک حکومت اتفاق می‌افتد، در ادامه بر روند حکومت‌کردن آن گروه یا سازمان تأثیر می‌گذارد و رها‌شدن از آنها کار بسیار سختی است؛ به‌خصوص اگر پای ایدئولوژی و تفکرات افراطی در میان باشد و بیرون‌آمدن از این وضعیت، احتیاج به تصمیات شجاعانه‌ براساس واقعیت‌هایی که در جامعه با آن روبه‌رو هستند، دارد. آنچه در روز‌ها و ماه‌های اول حکومت دوم طالبان در افغانستان اتفاق افتاد، سنگ‌بنایی شد که در حال حاضر پس از گذشت چهار سال از حکومت آنها، این روند تداوم دارد. از‌جمله‌ افزایش مهاجرت‌،‌ به رسمیت شناخته‌نشدن، اختلاف قومی و دینی، بیکاری، حضور گروه‌های تروریستی و درگیری‌های مرزی با همسایگان بود. در ادامه، تصمیمات و دستورات رهبر طالبان مبنی بر منع تحصیل زنان که باعث هزینه‌های اجتماعی بالایی برای طالبان شده است. از طرفی، ترکیب کابینه حکومت سرپرست‌ که بیشتر آن از قوم پشتون بودند و دو نفر تاجیک و یک نفر ازبک را شامل شد و بقیه اقوام نقشی نداشتند، درگیری‌ها بر سر مرز دیورند و موضوع تحریک طالبان پاکستان و درگیرهای منطقه خیبرپختونخوا و ایالت بلوچستان پاکستان که باعث حمله ارتش پاکستان به افغانستان و طالبان شد، حضور گروه‌های تروریستی و حملاتی که به مهندسان چینی از خاک افغانستان به تاجیکستان شد، تصرف زمین‌های مردم توسط افراد وابسته به طالبان‌ و گروه امر به معروف و نهی از منکر طالبان که نقش مهمی در درگیرها‌ با جوانان و زنان افغانستان داشته است و در ادامه، موضوع زبان فارسی‌ و تأکید در سایه برخی مقامات طالبان بر گسترش زبان پشتون در افغانستان به‌عنوان زبان اصلی در ادارات و دانشگاه‌های افغانستان است. ملاغنی برادر وقتی به تهران می‌آید، مترجم لازم است تا این مستقل‌بودن را به نوعی بیشتر جلوه کند و خود را جدا از ایران و زبان فارسی نشان دهد؛ ولی امیر‌خان متقی، وزیر امور خارجه طالبان، سعی می‌کند چندان بر این موضوع اصرار نداشته باشد و با واقعیت‌ها جلو برود و از هر دو زبان فارسی و پشتون در ملاقات‌ها استفاده کند. در حالی که زبان فارسی هویت فلات ایران و زبان مشترک برای همه اقوام در ایران و افغانستان است و خود افغانستان و خراسان قدیم نقش مهمی در گسترش زبان فارسی و زنده نگه‌داشتن آن داشته‌اند. همچنین وقتی ملا هبت‌الله در قندهار ساکن شد، عملا برای مردم افغانستان این تلقی شد که پایتخت حکومت طالبان، کابل نیست، بلکه مرکز اصلی تصمیمات مهم حکومت، قندهار است‌ که مهم‌ترین شهر برای قوم پشتون است‌‌ و شبکه حقانی که در شرق افغانستان قدرت زیادی دارد.
در این میان، بعد از جنگ روسیه با اوکراین و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران و و زدن پالایشگاه‌های نفت و گاز‌، شرایط برای افغانستان نیز مثل سایر کشورها مشکل شده است. برای طالبان که دیگر دسترسی‌ای به بنادر پاکستان به خاطر جنگ با این کشور را ندارند، حمله آمریکا به بندر چابهار ایران، شرایط واردات و صادرات کالا را به افغانستان‌ سخت‌تر کرده و موضوع بیکاری را تشدید و نارضایتی‌ها را افزایش داده است. گر‌چه طالبان سعی کرده‌اند تجارت با کشورهای آسیای میانه را افزایش دهند.
‌در نتیجه، شرایط فعلی‌ و اوضاع نابسامان منطقه و روش حکومت طالبان‌ باعث شده است خیلی از افراد مهاجرت کنند و چون بیکاری زیاد است و برای زنان هم سخت شغل پیدا می‌شود، خیلی از زنان سرپرست خانوار با فرزندشان مسیر ولایت نیمروز افغانستان از طریق مرز سیستان که دشت است، انتخاب می‌کنند؛ چون عبور از کوه‌ها برای آنها سخت است. مسیر سیستان تنها مانع بلندی که دارد، دیوار مرزی است که آن را هم ریگ‌های روان و بادهای 120‌روزه سیستان تحت تأثیر قرار داده‌اند. خیلی از مردان هم راه سیستان را برای عبور غیر‌قانونی انتخاب می‌کنند و در این راه، در مسیر دشت‌ها و مناطق کویری ولایت نیمروز افغانستان، جان خود را از دست می‌دهند و نیروهای مرزبانی ایران هر روز مهاجران غیر‌قانونی بیشتری را دستگیر و دوباره رد مرز می‌کنند.
توسعه روز‌افزون مدارس دینی در افغانستان، در کنار منع تحصیل زنان، بیشتر به همه ثابت کرد که رهبر طالبان از دستورات خود کوتاه نخواهد آمد. زنان افغانستان در مقابله با طالبان و داشتن حق تحصیل، راه دیگری در پیش گرفتند و این راه، مبارزه مسلحانه نیست؛ همان اعتراض مدنی است که با توجه به شبکه‌های اجتماعی، طالبان نمی‌توانند آن را از چشم سایر مردم جهان پنهان کنند. با این حال، به‌طور سنتی دوباره ‌اعتراضات و در نهایت‌ درگیری‌های مسلحانه از شمال افغانستان و این بار از بدخشان شروع شده است و ولسؤالی یفتل بدخشان توسط گروه سپاهیان مهین در چند ساعت سقوط کرد‌ و رئیس اطلاعات و فرهنگ ولایت بدخشان نیز ترور شد‌ و مسئولیت ترور را داعش خراسان بر عهده گرفته است‌. گرچه جبهه مقاومت ملی و جبهه آزادی در افغانستان، جنگ چریکی و مسلحانه را از زمان‌ شروع حکومت طالبان داشته‌اند. به نظر به خاطر نارضایتی‌های مردمی و موضوع استفاده از معادن طلا و سنگ‌های قیمتی، بیکاری و شرایط بد اقتصادی، اختلافات قومی، تصمیمات و خودخواهی‌های برخی مقامات طالبان و تصرف زمین‌های کشاورزی، این نارضایتی در سایر نقاط افغانستان نیز طرفدار پیدا خواهد کرد و طالبان باید به این امر توجه کنند که زنان و سایر اقوام افغانستان‌ دیگر سربازان آمریکایی و ناتو نیستند، بلکه بخشی از جامعه بزرگ افغانستان هستند و اگر این درگیرهای مسلحانه ادامه پیدا کند، ساعت سقوط ولسؤالی‌ها بالاتر و تعداد ترور‌های مقامات طالبان بیشتر خواهد شد و در نهایت‌ همه چیز به طرف جنگ داخلی می‌رود و تبدیل به جنگ بین منطقه شمال و منطقه جنوب افغانستان می‌شود.