ابتکار اوباما برای بازتعریف «رؤیای آمریکایی»

دو روز پیش در شهر شیکاگو و هم‌زمان با تحولات خبرساز مرتبط با صلح در خاورمیانه، مراسم باشکوهی به مناسبت افتتاح «مرکز ریاست‌جمهوری اوباما» OPC برگزار شد؛ پروژه‌ای که باراک اوباما و همسرش میشل اوباما سال‌ها برای تحقق آن برنامه‌ریزی کرده بودند. این مرکز که در جنوب شهر شیکاگو، محل آغاز فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی اوباما ساخته شده، فراتر از یک موزه یا کتابخانه ریاست‌جمهوری طراحی شده است. به گفته بنیان‌گذاران آن، هدف اصلی این مجموعه تبدیل‌شدن به مرکزی برای آموزش شهروندی، تقویت مشارکت اجتماعی، پرورش نسل جدید رهبران و الهام‌بخشی به شهروندان برای ایفای نقشی فعال در جامعه است.
اوباما از آغاز این پروژه تأکید کرده بود که این مرکز نباید صرفا محلی برای نمایش اسناد و خاطرات دوران ریاست‌جمهوری او باشد، بلکه باید به نهادی زنده برای توانمندسازی شهروندان تبدیل شود. از نگاه وی، دموکراسی تنها در صندوق‌های رأی خلاصه نمی‌شود، بلکه به مشارکت مستمر مردم در اداره جامعه، مسئولیت‌پذیری مدنی و تلاش برای بهبود شرایط زندگی جمعی وابسته است. به همین دلیل، مرکز ریاست‌جمهوری اوباما با برنامه‌های آموزشی، فرهنگی و اجتماعی گسترده، تلاش می‌کند شهروندان را به «تبدیل امید به عمل» تشویق کند.
اما آنچه از سخنرانی افتتاحیه باراک اوباما برمی‌آمد، صرفا معرفی یک مرکز فرهنگی یا اجتماعی نبود. در لابه‌لای سخنان او نگرانی عمیقی نسبت به وضعیت کنونی جامعه آمریکا دیده می‌شد؛ نگرانی از آنکه «رؤیای آمریکایی» نه تنها در نگاه بسیاری از مردم جهان، بلکه درون خود آمریکا نیز با چالش‌های جدی روبه‌رو شده است. رؤیایی که زمانی بر پایه بهشت مهاجران، فرصت‌های برابر، تحرک اجتماعی، دموکراسی و امید به آینده شکل گرفته بود، امروز از نظر بسیاری از ناظران در معرض فرسایش جدی قرار دارد.
اوباما بدون اشاره مستقیم به همه مصادیق، به روندهایی اشاره کرد که از دید او بنیان‌های اجتماعی آمریکا را تهدید می‌کنند. از منظر او، گسترش قطبی‌سازی سیاسی، تشدید شکاف‌های درآمدی، نسلی، نژادی و مهاجرتی و همچنین افزایش احساس بی‌عدالتی اجتماعی، از مهم‌ترین چالش‌های جامعه معاصر آمریکا به شمار می‌روند. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که بخشی از این روندها در سال‌های اخیر و تحت تأثیر رویکردهای ملی‌گرایانه و سیاست‌های نزدیک به جریان نئوکان و تیم سیاسی دونالد ترامپ تشدید شده است؛ رویکردی که بیش از آنکه بر همبستگی اجتماعی تأکید کند، به تعمیق شکاف‌های موجود دامن زده است.
در چنین فضایی، باراک و میشل اوباما تلاش دارند با تکیه بر تجربه سال‌های فعالیت اجتماعی خود در جنوب شیکاگو، الگوی متفاوتی از مشارکت مدنی را به نمایش بگذارند. آنان بر این باورند که بازسازی سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی از پایین به بالا و از درون جوامع محلی آغاز می‌شود. به همین دلیل، مرکز ریاست‌جمهوری اوباما از دیدگاه آنان صرفا یک نماد سیاسی نیست، بلکه تلاشی برای ایجاد شبکه‌ای از شهروندان فعال، جوانان آموزش‌دیده و رهبران اجتماعی آینده محسوب می‌شود.
نگرانی دیگر اوباما که در سخنانش بازتاب داشت، کمرنگ‌شدن جایگاه دموکراسی و آزادی بیان در جامعه آمریکاست. او معتقد است که بقای دموکراسی نیازمند مشارکت مستمر شهروندان و دفاع آگاهانه آنان از نهادهای مدنی است. از دیدگاه او، اگر شهروندان نسبت به سرنوشت سیاسی و اجتماعی خود بی‌تفاوت شوند، حتی قدیمی‌ترین دموکراسی‌های جهان نیز ممکن است با بحران مشروعیت و کارآمدی مواجه شوند. به همین دلیل، او از ضرورت شکل‌گیری یک جنبش گسترده اجتماعی و مدنی سخن گفت؛ جنبشی که بتواند ارزش‌های بنیادین دموکراسی را احیا و از آنها پاسداری کند.
در مراسم افتتاحیه که با حضور جمعی از شخصیت‌های برجسته سیاسی، رؤسای جمهور و معاونان پیشین آمریکا، هزاران شهروند و‌ پوشش گسترده رسانه‌ها برگزار شد، اوباما بارها بر این نکته تأکید کرد که این مرکز باید مرجعی برای «تبدیل آرزو به عمل» باشد. از نگاه او، بحران‌های کنونی داخل آمریکا صرفا با رقابت‌های انتخاباتی یا تغییر دولت‌ها حل نخواهند شد، بلکه نیازمند بازسازی پیوند میان مردم، جامعه مدنی و نهادهای دموکراتیک هستند.
با این حال، منتقدان نیز کم نیستند. برخی این پروژه را بیش از آنکه راهکاری عملی برای حل بحران‌های موجود بدانند، تلاشی برای تثبیت میراث سیاسی اوباما ارزیابی می‌کنند. گروهی دیگر معتقدند که حجم و شدت بحران‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی که امروز آمریکا و حتی جهان با آن مواجه‌اند، بسیار فراتر از آن است که با فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی محدود و نقطه‌ای قابل مهار باشد. در شرایطی که جامعه آمریکا در آستانه جشن استقلال خود با شکاف‌های عمیق سیاسی و اجتماعی دست‌وپنجه نرم می‌کند، بسیاری نسبت به میزان تأثیرگذاری این ابتکار خوش‌بین نیستند.
با وجود این تردیدها، افتتاح مرکز ریاست‌جمهوری اوباما را می‌توان تلاشی معنادار برای بازتعریف «رؤیای آمریکایی» در قرن بیست‌ویکم دانست؛ تلاشی که می‌کوشد امید، مشارکت شهروندی، عدالت اجتماعی و مسئولیت‌پذیری مدنی را بار دیگر در کانون حیات سیاسی و اجتماعی آمریکا قرار دهد. اینکه این تلاش تا چه اندازه بتواند در برابر موج فزاینده قطبی‌سازی و بی‌اعتمادی عمومی در صحنه داخلی و ترمیم هژمونی آمریکا در سطح جهان موفق شود، پرسشی است که پاسخ به آن با تردیدهای جدی روبه‌روست.