فال چگونه از یک سرگرمی به ابزار تحمل بلاتکلیفی، تصمیمگیری و خرید اطمینان تبدیل میشود؟
آیندهفروشی در روزهای بلاتکلیفی
فال پدیده تازهای نیست و بحران اقتصادی و اجتماعی هم آن را به وجود نیاورده است. فال، پیشگویی و اشکال مختلف باور به نیروهای ماورایی سابقهای بسیار طولانی در جوامع انسانی دارند. آنچه امروز اهمیت پیدا میکند نه اصل وجود فال، بلکه شرایطی است که میتواند بازار آن را گستردهتر کند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
فائزه فتحی رستمی- فال فقط تلاشی برای دانستن آینده نیست؛ گاهی واکنشی است به آیندهای که امکان کنترل و برنامهریزی برای آن کمتر شده است. وقتی تصمیم درباره کار، مهاجرت، ازدواج، جدایی یا حتی تامین هزینههای زندگی با متغیرهایی گره میخورد که فرد تسلط چندانی بر آنها ندارد، نیاز به یک پاسخ قطعی میتواند بیشتر شود؛ حتی اگر آن پاسخ مبنای قابل سنجشی نداشته باشد. از این منظر، بازار فال را نمیتوان تنها با خرافه یا اضطراب فردی توضیح داد. پای ناامنی اجتماعی، نابرابری در دسترسی به منابع و کاهش قدرت افراد برای ساختن آینده خود هم در میان است؛ وضعیتی که میتواند پیشبینی را به کالایی برای خریدن احساس اطمینان و کنترل تبدیل کند.
ساعت از ۱۰ شب گذشته اما هنوز کسی قصد رفتن ندارد. زنها و مردها در سالن نشستهاند و منتظرند اسمشان صدا زده شود. بعضی مدت زیادی است که منتظر ماندهاند و بعضی میدانند شاید نوبتشان تا نیمهشب طول بکشد. هرکس با سوالی آمده که جوابش را هنوز در زندگی واقعی پیدا نکرده است. یکی میخواهد مهاجرت کند و نمیداند برود یا بماند، دیگری درباره ازدواجش مردد است، یکی میخواهد بداند طلاق میگیرد یا زندگیاش ادامه پیدا میکند، مردی برای خرید زمینی مردد است و دنبال تایید است که بخرد یا دست نگه دارد و زنی نگران بیماری مادرش است. سوالها متفاوتاند اما تقریبا همه به یک نقطه میرسند: «بعدش چه میشود؟»
اینجا مطب روانشناس، دفتر وکیل یا مرکز مشاوره نیست. آدمهای داخل سالن منتظرند نوبتشان برای فال برسد. صاحب اینجا میگوید در ماههای اخیر مشتریهایش بیشتر شدهاند. بخشی از این جمعیت بابت کنجکاوی آنجا هستند؛ اما شاید کنجکاوی تمام ماجرا نباشد. پشت انتظار طولانی آدمهایی که حاضرند ساعتها بنشینند تا کسی درباره اتفاقاتی که هنوز رخ نداده حرف بزند، سوال دیگری وجود دارد و آن سوال این است که وقتی امکان برنامهریزی برای آینده کمتر میشود، میل به پیشبینی آن بیشتر میشود؟ فالگیر قرار است آینده را بگوید یا برای چند ساعت، اضطراب ندانستن آینده را کم کند؟
بازار پیشبینی در بزنگاههای زندگی
فال پدیده تازهای نیست و بحران اقتصادی و اجتماعی هم آن را به وجود نیاورده است. فال، پیشگویی و اشکال مختلف باور به نیروهای ماورایی سابقهای بسیار طولانی در جوامع انسانی دارند. آنچه امروز اهمیت پیدا میکند نه اصل وجود فال، بلکه شرایطی است که میتواند بازار آن را گستردهتر کند.
ناصر فکوهی، انسانشناس، تاکید میکند که درباره میزان افزایش فالگیری در ایران مطالعات دقیق و گستردهای در دست نیست و بنابراین نمیتوان صرف مشاهدههای میدانی، حکم قطعی درباره افزایش آن صادر کرد. با این حال، مطالعات تاریخی و انسانشناختی نشان میدهند باور به پدیدههای جادویی و ماورایی از جوامع باستانی تا جوامع مدرن وجود داشته است.
او یادآوری میکند که حتی در جوامع توسعهیافته نیز این رفتارها از بین نرفتهاند و صرفا شکل و «صحنهپردازی» آنها تغییر کرده است. همین تغییر شکل را میتوان در بازار امروز فال هم دید. فال دیگر الزاما تصویر کلیشهای اتاقی تاریک و رمالی با ابزارهای عجیب نیست. تاروت، آسترولوژی، فال قهوه، فال آنلاین و شکلهای دیگری از پیشگویی میتوانند در محیطهای متفاوت و حتی با ظاهری مدرن عرضه شوند. اما آدمها با چه سوالهایی به این بازار وارد میشوند؟ در همین سالن تقریبا تمام بحرانهای کوچک و بزرگ زندگی را میتوان در شکل یک سوال دید. مهاجرت خوب است یا نه؟ این رابطه به ازدواج میرسد؟ طلاق اتفاق میافتد؟ وضعیت مالی بهتر میشود؟ بیماری یکی از اعضای خانواده چه خواهد شد؟
علی راغب، جامعهشناس، میگوید اگر مراجعه تفننی به فال را کنار بگذاریم، تقاضا معمولا در نقاط گذار و بحران زندگی بیشتر میشود؛ هنگام ازدواج یا جدایی، مهاجرت، بیکاری، بیماری، بحران مالی یا تصمیمهای بزرگی که میتوانند مسیر زندگی فرد را تغییر دهند. اما از نظر او خود بحران به تنهایی توضیحدهنده مراجعه به فال نیست. آنچه اهمیت دارد، امکاناتی است که فرد برای مواجهه با بحران در اختیار دارد. کسی که هنگام طلاق به وکیل، مشاور، حمایت خانوادگی و اطلاعات معتبر دسترسی دارد، ابزارهای بیشتری برای تصمیمگیری دارد. در مقابل، با کاهش این منابع یا افزایش هزینه دسترسی به آنها، منابع غیررسمی میتوانند جای خالیشان را پر کنند.
از این زاویه فالگیر فقط کسی نیست که ادعا میکند آینده را میبیند. گاهی به مشاوری غیررسمی تبدیل میشود که فرد نگرانیهایش را مقابل او میگذارد و در پایان، علاوه بر یک پیشبینی، با یک روایت از وضعیت خود بیرون میآید.
میخواهم یکی بگوید تصمیمم درست است
ثنا لارجانی، روانشناس و رواندرمانگر، بخشی از گرایش به فال را به همین وضعیت تصمیمگیری مرتبط میداند. به گفته او، گاهی فرد پیش از مراجعه به فالگیر تصمیم خود را گرفته است، اما هنوز به آن اطمینان ندارد. مثلا تصمیم گرفته شغلش را عوض کند. فالگیر به او نمیگوید دقیقا چه شغلی انتخاب کند، اما میگوید تصمیمی در پیش دارد که نتیجه مثبتی خواهد داشت. همین جمله میتواند آنچه را پیش از این در ذهن فرد وجود داشته تایید کند.
لارجانی میگوید در چنین وضعیتی «در فال برای فرد تصمیم گرفته نشده، اما به تصمیم ذهنی او مشروعیت و قطعیت روانی داده شده است.» مساله فقط تصمیمگیری نیست. آینده ذاتا قابل پیشبینی نیست و همین ندانستن میتواند اضطرابآور باشد. ما نمیدانیم رابطهای که امروز در آن هستیم یک سال دیگر ادامه دارد یا نه، قیمتها چه تغییری میکنند، شغلمان باقی میماند یا نه، مهاجرت موفق خواهد بود یا شکست میخورد و بیماری یک عضو خانواده چگونه پیش خواهد رفت. فال برای این پرسشها اطلاعات قابل اتکایی تولید نمیکند، اما یک ویژگی مهم دارد: جواب میدهد. حتی اگر آن جواب اشتباه باشد، برای مدتی فضای خالی «نمیدانم» را پر میکند. در این خصوص لارجانی توضیح میدهد: «خیلی وقتها افراد دنبال دانستن آینده نیستند، بلکه دنبال این هستند که تحمل ندانستن را پیدا کنند.» بلاتکلیفی برای فرد اضطراب ایجاد میکند و فال با ارائه یک پاسخ، احساس پیشبینیپذیری ایجاد میکند؛ احساسی که میتواند اضطراب را دستکم در کوتاهمدت کاهش دهد. اینجاست که صف سالن معنای دیگری پیدا میکند. ممکن است همه آدمهایی که آنجا نشستهاند واقعا اعتقاد نداشته باشند کسی توان دیدن آینده را دارد. ممکن است بعضی برای سرگرمی آمده باشند، بعضی از سر کنجکاوی و بعضی با اعتقاد کامل. اما برای گروهی، مساله جدیتر است؛ آنها پاسخی میخواهند چون تحمل نداشتن پاسخ سخت شده است.
اینکه گرایش به فال را فقط به اضطراب افراد نسبت دهیم، بخش مهمی از ماجرا را نادیده میگیرد؛ همه افراد جامعه به یک اندازه در معرض ناامنی و بیثباتی نیستند و امکانات یکسانی هم برای مواجهه با آن ندارند. راغب از همین نقطه میان تحلیل روانشناختی و جامعهشناختی تمایز میگذارد. او افزایش گرایش به فال را فقط نتیجه یک «احساس» فردی نمیداند و مفهوم «ناامنی ساختاری» را مطرح میکند. دو نفر ممکن است هر دو درباره آینده شغلی خود نگران باشند، اما امکانات آنها برای مقابله با این نگرانی یکسان نیست. یکی پسانداز، خانواده حمایتگر، ارتباطات شغلی و امکان تغییر محل زندگی دارد و دیگری با از دست دادن یک شغل ممکن است توان پرداخت اجاره ماه بعد را هم نداشته باشد. بنابراین اگرچه آینده برای هر دو نامعلوم است، هزینه این نامعلومی یکسان نیست. راغب میگوید کسی که سرمایه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی بیشتری دارد، ابزارهای واقعی بیشتری برای مدیریت و حتی ساختن آینده خود دارد؛ در حالی که فرد محروم از این منابع، کنترل کمتری بر متغیرهایی مانند اشتغال، مسکن، تورم و حتی ازدواج دارد. از این منظر، اقبال به فال میتواند نشانه گسترش نوعی ناامنی ساختاری باشد که اثر آن بر طبقات مختلف یکسان نیست. به همین دلیل شاید سوال اصلی این نباشد که چرا بعضی آدمها به چیزی «غیرعلمی» باور پیدا میکنند. سوال این است که چرا نیاز به دریافت یک پاسخ قطعی، حتی پاسخی که مبنای قابل سنجشی ندارد، میتواند برای بخشی از جامعه جذاب شود.
فالگیر به جای نهادهای واقعی؟
راغب یک قدم جلوتر میرود و فالگیر را در برخی موارد نوعی «مشاور جایگزین» میداند. برای یک اختلاف زناشویی میتوان سراغ روانشناس رفت. درباره طلاق میتوان با وکیل مشورت کرد. برای مهاجرت میتوان اطلاعات حقوقی و تخصصی گرفت و درباره بیماری باید سراغ پزشک رفت. اما همه این گزینهها نیازمند پول، دسترسی، اعتماد و گاهی شبکهای از ارتباطات هستند. وقتی این منابع وجود ندارند، گاهی جای آنها را منابع غیررسمی میگیرند. از نگاه راغب، در جامعهای که نهادهای رسمی نتوانند برای بخش بزرگی از مردم ثبات و قابلیت برنامهریزی ایجاد کنند، ابزارهای نمادین جایگزین میتوانند رشد کنند. او فال را در چنین شرایطی واکنشی به بیثباتی اقتصادی و اجتماعی میداند، نه صرفا بازمانده یک سنت قدیمی.
فکوهی اما با تعبیر «پاسخ فرهنگی» موافق نیست و تعبیر تندتری دارد. او فال در معنای نزدیک به جادو را نوعی «دستکاری کمابیش خودخواسته فرهنگی» توصیف میکند که میتواند برای فرد مستاصل یک موقعیت خیالی و موقتا قابل تحمل بسازد، اما علت اصلی مشکل را برطرف نمیکند. با این حال، او نیز اصل ارتباط میان افزایش فشار و بیثباتی اجتماعی با مساعدتر شدن شرایط برای گسترش چنین رفتارهایی را، به صورت کلی و نه درباره همه افراد، قابل دفاع میداند.
فال یک کارکرد دیگر هم دارد، میتواند بار تصمیمگیری را سبک کند. تصمیم گرفتن فقط انتخاب میان دو گزینه نیست؛ پذیرفتن پیامد انتخاب هم هست. اگر شغلت را رها کنی و انتخاب جدید شکست بخورد، اگر مهاجرت کنی و پشیمان شوی یا رابطهای را تمام کنی و بعد فکر کنی اشتباه کردهای، باید با این احتمال روبهرو شوی که تصمیم خودت درست نبوده است. در این خصوص لارجانی میگوید بخشی از مراجعه به فال میتواند شکلی از واگذاری همین مسئولیت باشد. به گفته او، فرد بالغ باید مزایا و معایب تصمیم خود را بسنجد و پیامد آن را بپذیرد، اما «تصمیمگیری بار روانی دارد». وقتی تصمیم به یک عامل بیرونی نسبت داده شود، مواجهه با شکست هم سادهتر میشود. این رفتار از نظر او نوعی «اطمینانخواهی» است؛ رفتاری که میتواند در کوتاهمدت اضطراب را کاهش دهد اما اگر تبدیل به الگوی دائمی شود، در بلندمدت توانایی فرد برای مواجهه با تردید را کمتر میکند.
اینجا مرز میان سرگرمی و وابستگی اهمیت پیدا میکند. لارجانی تاکید میکند مساله روانشناختی، خود فال نیست بلکه رابطهای است که فرد با آن برقرار میکند. کسی ممکن است سالی یک بار برای سرگرمی فال بگیرد و نتیجه آن کوچکترین تاثیری بر تصمیمهایش نداشته باشد. وضعیت زمانی متفاوت میشود که فرد بدون فال نتواند تصمیم بگیرد یا آرامش او به گرفتن پاسخ از فال وابسته شود.
مغز چطور فال درست را به خاطر میسپارد؟
حتی پاسخ منفی هم همیشه مشتری را از بازار فال بیرون نمیبرد. فرض کنید کسی با این امید آمده که بشنود رابطه عاطفیاش ادامه پیدا میکند اما پاسخ مطلوبش را دریافت نمیکند. انتظار منطقی این است که اگر به فال اعتقاد دارد، همان پاسخ را بپذیرد. اما گاهی اتفاق دیگری میافتد: فال دیگری میگیرد. لارجانی این رفتار را با چرخه اضطراب و «تقویت منفی» توضیح میدهد. فرد مضطرب برای کاهش اضطراب فال میگیرد؛ پاسخ نامطلوب اضطراب تازهای ایجاد میکند و در نتیجه ممکن است دوباره سراغ فال برود تا سرانجام پاسخی دریافت کند که اضطراب را کاهش دهد. در این نقطه دیگر هدف کشف آینده نیست؛ جستوجوی پاسخی است که فرد بتواند با آن زندگی کند. مغز نیز در حفظ اعتبار این چرخه بیتاثیر نیست. اگر فالگیر چندین پیشبینی انجام دهد و یکی از آنها بعدها به اتفاقی واقعی شبیه شود، احتمال دارد همان مورد در ذهن برجسته بماند و موارد اشتباه فراموش شوند. لارجانی این اتفاق را به «توجه انتخابی» و «سوگیری حافظه» مرتبط میکند. حافظه انسان مانند دوربین نیست که تمام اتفاقات را با وزن یکسان ثبت کند. اطلاعات بر اساس انتظارها، باورهای قبلی و اهمیت هیجانی انتخاب و بازسازی میشوند. به همین دلیل ممکن است فرد با اطمینان بگوید «هرچه گفت اتفاق افتاد»، در حالی که بخشی از پیشبینیهای نامحقق دیگر در روایت او از تجربهاش حضور ندارند.
فال هم طبقاتی است
در سالن انتظار فالگیر، نمیتوان با نگاه کردن به آدمها میزان تحصیلات یا درآمدشان را حدس زد. همین موضوع یکی دیگر از کلیشههای رایج درباره فال را به چالش میکشد: اینکه مشتری فال الزاما فردی کمسواد یا متعلق به طبقات فرودست است. فکوهی نیز این رابطه را به این سادگی نمیبیند. او میگوید گرایش به اشکال سنتی فال ممکن است در گروههایی با سرمایه اقتصادی و فرهنگی پایینتر بیشتر دیده شود، اما مراجعه به پیشگویی و امور ماورایی در میان افراد تحصیلکرده و برخوردار هم وجود دارد. تفاوت میتواند بیشتر در شکل عرضه این باورها باشد: از سرکتاب و دعانویسی تا جلسات شیک فال، تاروت، طالعبینی یا اشکالی که با زبان روانشناسی و خودشناسی عرضه میشوند. راغب نیز معتقد است تصور اینکه «آدم تحصیلکرده خرافاتی نیست» خود یک کلیشه است. از نگاه او، طبقات مختلف ممکن است یک نیاز مشابه را در قالب کالاهای متفاوت دنبال کنند. آنچه برای گروهی فال قهوه و دعانویسی است، ممکن است برای گروهی دیگر به شکل آسترولوژی، کوچینگ معنوی، انرژیدرمانی یا محصولات گرانتر بازار معنویت ظاهر شود. بنابراین بازار فال فقط طبقاتی نیست؛ خود فال هم میتواند شکل طبقاتی پیدا کند.
در روایت بازار فال، جنسیت را هم نمیتوان نادیده گرفت. راغب بخشی از مراجعه زنان را در ارتباط با محدودیتهایی میبیند که در تصمیمگیری، روابط خانوادگی و زندگی اقتصادی تجربه میکنند. از نظر او، فالگیر گاهی برای زنی که احساس میکند امکان بیان آزادانه مشکلات زناشویی یا مالی خود را ندارد، به جایی تبدیل میشود که دستکم کسی در آن به حرفش گوش میدهد. اما همین رابطه میتواند زمینه استثمار را هم فراهم کند. کسی که در آسیبپذیرترین وضعیت زندگی خود به دنبال امید است، ممکن است برای خرید همان امید بارها پول بپردازد. اینجاست که فال از یک باور شخصی به یک مساله اقتصادی هم تبدیل میشود. فروشنده این بازار کالایی فیزیکی نمیفروشد؛ بخشی از چیزی که فروخته میشود «اطمینان» است. مشتری پول میدهد تا درباره چیزی که هنوز اتفاق نیفتاده، یک روایت بشنود. راغب این وضعیت را «بازار امید واهی» و «توهم کنترل» مینامد و معتقد است صنعت فال میتواند به صورت مستقیم از ناامیدی و آسیبپذیری اقتصادی تغذیه کند. در این شرایط تناقضی شکل میگیرد؛ کسی که منابع کمتری برای تغییر واقعی وضعیتش دارد، ممکن است بخشی از همان منابع محدود را صرف وعده تغییر وضعیت کند.
فالگیرها از شهر به گوشی آمدهاند
برای فال گرفتن دیگر حتی لازم نیست در سالن تا نیمهشب منتظر ماند. شبکههای اجتماعی فاصله میان مشتری و فالگیر را از بین بردهاند. تاروت، طالعبینی و انواع پیشگویی حالا میتوانند در قالب صفحه، کانال، ویدئو و جلسه آنلاین عرضه شوند. چیزی که زمانی نیازمند پیدا کردن یک فالگیر در محله یا معرفی دهانبهدهان بود، امروز میتواند میان چند محتوای روزمره روی صفحه موبایل ظاهر شود. راغب این وضعیت را نه «بازگشت خرافه»، بلکه «دیجیتالیشدن خرافه» توصیف میکند. از نظر او نیاز به معنا، امید، تصمیم و احساس کنترل هیچگاه از بین نرفته بود؛ آنچه تغییر کرده شکل، مقیاس و سرعت انتشار است. شبکههای اجتماعی و ابزارهای دیجیتال این بازار را در دسترستر و تجاریتر کردهاند. فکوهی هم بر این نکته تاکید میکند که فناوری الزاما باورهای قدیمی را از بین نمیبرد. انتظار برخی نظریههای کلاسیک این بود که گسترش علم و مدرنیته به عقبنشینی باورهای غیرعلمی منجر شود، اما تجربه نشان داد این باورها میتوانند خود را با جهان مدرن سازگار کنند و در قالبهای تازه بازتولید شوند.
حتی دادههایی که فکوهی به آنها استناد میکند نشان میدهند این پدیده منحصر به ایران نیست. در یک نظرسنجی موسسه IFOP فرانسه در سال ۲۰۲۰، ۵۸ درصد پاسخدهندگان گفته بودند دستکم به یکی از حوزههای موسوم به شبهعلم باور دارند و ۲۶ درصد گفته بودند در طول زندگی خود دستکم یک بار به متخصص یکی از این حوزهها مراجعه کردهاند. پس نه اینترنت فال را از بین برده و نه دانشگاه و شهرنشینی لزوما مرز روشنی میان انسان مدرن و چنین باورهایی کشیدهاند. فال فقط ابزارهای تازهای پیدا کرده است.
فکوهی نیز تاکید میکند نمیتوان رابطهای مستقیم و همیشگی میان فالگیری و نااطمینانی اجتماعی ساخت؛ فال و جادو در جوامع مختلف، از باستان تا کشورهای مدرن امروز، وجود داشتهاند. اما به گفته او، بیثباتی، کاهش امید و اعتماد اجتماعی و محرومیت از سرمایههای لازم برای یک زندگی باثبات میتوانند محیط مناسبتری برای گسترش این رفتارها ایجاد کنند. از سوی دیگر، راغب معتقد است فالگیری را باید بیشتر «علامت» دید تا «بیماری». از این زاویه، تمسخر کسی که برای حل مشکلاتش سراغ فالگیر رفته، توضیحی درباره چرایی رفتار او نمیدهد. باید پرسید فرد چه ابزارهای دیگری برای مواجهه با مشکلش داشته و تا چه اندازه احساس میکند قادر است مسیر زندگی خود را تغییر دهد. این همان تناقضی است که راغب در مفهوم «عاملیت» توضیح میدهد. فال میتواند عاملیت واقعی فرد را کاهش دهد، چون تصمیم یا تغییر را به عاملی بیرون از خودش واگذار میکند؛ اما همزمان «عاملیت ادراکشده» را افزایش میدهد، چون فرد برای مدتی احساس میکند آینده را میفهمد و شاید حتی بتواند بر آن اثر بگذارد.
شاید به همین دلیل سوال مشترک آدمهای سالن، با وجود تمام تفاوتهایشان، یک سوال ساده است: «چه میشود؟» یکی آن را درباره مهاجرت میپرسد، یکی درباره ازدواج، دیگری درباره طلاق و یکی درباره بیماری کسی که دوستش دارد. فالگیر جواب میدهد و نفر بعد وارد میشود. بیرون از آن اتاق اما هیچکدام از متغیرهایی که آینده این آدمها را میسازند تغییر نکردهاند؛ نه قیمت مسکن، نه بازار کار، نه رابطهای که در آستانه فروپاشی است و نه نتیجه آزمایش پزشکی. چیزی که برای مدتی تغییر کرده، فقط نسبت فرد با ندانستن است. شاید رونق بازار فال را هم باید از همین نقطه دید. بازاری که فقط وعده دیدن آینده نمیفروشد؛ گاهی تحمل آیندهای را میفروشد که دیدنش ممکن نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.