شنیدن هم بود بهتر ز دیدن

محمد بندرعباسی

چندی پیش نشست مطبوعاتی چهاردهمین دوره مسابقات ملی مناظرات دانشجویی با تأکید بر جایگاه تاریخی و تمدنی اصفهان به همت جهاد دانشگاهی اصفهان برگزار شد. چه خبر خوبی! چقدر شنیدن و خواندن درباره مواردی که مربوط و منوط به دموکراسی‌ است در جامعه ایرانی خوشایند است. چقدر خوب که گویا گوش‌های شنوا و ظاهرا مشتاقی هست که می‌خواهند بشنوند، چون به این عمق رسیده‌اند که حکمرانی مطلوب از شنیدن آغاز می‌شود. حاکم باید اول گوش‌های شنوا داشته باشد، بعد چشم‌های بینا و دست‌های توانا. برای همین داشته‌ها و نداشته‌ها چه جایی بهتر از فضای دانشگاه‌ها؛ جایی که می‌تواند بستر حل مسائل کشور باشد و دانشجو برای بیان نقد و نظر خود در چارچوب قانون، نگران اخراج، پرونده‌سازی حراست یا «ستاره‌دارشدن» نباشد.
در خبر اخیر درباره چهاردهمین دوره مسابقات ملی مناظرات دانشجویی در اصفهان، تأکید شده مناظرات باید از سطح بحث‌های نظری به سمت مسئله‌محوری و تولید راه‌حل حرکت کنند. اما این گذار فقط با شعار ممکن نیست؛ شرط آن امنیت روانی و حقوقی دانشجو در بیان دیدگاه‌های متفاوت است. اگر دانشجو بداند هر نقد یا موضع‌گیری در چارچوب قانون، هزینه امنیتی و انضباطی ندارد، آنگاه گفت‌وگو از حالت نمایشی خارج شده و به کارگاه واقعی تولید ایده تبدیل می‌شود.
حکمرانی مطلوب، حکمرانی‌ای است که «اختلاف نظر» را تهدید نبیند، بلکه آن را منبع خلاقیت و اصلاح سیاست‌ها بداند. در این منطق، حراست و نهادهای نظارتی دانشگاهی به‌جای نقش پلیسی، باید نقش تسهیلگر و صیانت‌کننده از فضای امن گفت‌وگو را ایفا کنند. وقتی دانشجو بداند بیان نقد او در چارچوب قانون منجر به اخراج، پرونده‌سازی یا محرومیت‌های پنهان نمی‌شود، جرئت می‌کند مسائل واقعی را بدون ترس طرح کند و این همان نقطه‌ای است که «شنیدن» به «حل مسئله» تبدیل می‌شود.
بنابراین اگر قرار است اصفهان و دانشگاه‌های کشور به کانون گفت‌وگوی ملی برای آینده ایران تبدیل شوند، باید ضمانت‌های روشنی برای آزادی بیان قانون‌مند دانشجو فراهم شود. چه ضمانتی؟ شفافیت در فرایندهای انضباطی، محدودکردن مداخله‌های غیرضروری حراست در فضای علمی و تفکیک نقد از تخلف. فقط در این صورت است که شعار «حکمرانی از شنیدن آغاز می‌شود» از سطح بیانیه به زیست‌بوم واقعی دانشگاه و حکمرانی راه پیدا می‌کند و راهگشا می‌شود. افزون بر این موارد، ادامه این روند در اصفهان پیام و رسالتی نوین بر پیکره ذهنی و علمی دانشگاه‌هاست. به این ترتیب دانشگاه‌ تلاش خواهد کرد نقش خود را بازتعریف کند تا از تولید صرف مقاله و نظریه به سمت تربیت تحلیلگران و راه‌حل‌پردازانی برود که بتوانند مسائل پیچیده را واکاوی کنند.
این تغییر نقش اگر با اصلاح انگیزه‌ها و رفتارها در همه طیف‌های فکری همراه شود، می‌تواند اثر واقعی بگذارد. یادمان نرود گوش‌هایی که تصمیم گرفته‌اند شنوا باشند می‌خواهند فعال‌سازی نماد «اصفهانِ تمدنی»، گفتمان «گفت‌وگو و شنیدن» را به «مسئله‌محوریِ عملیاتی» گره بزنند و موفقیت آن منوط به وسعت دید و ژرفای اندیشه است تا اصفهان ثابت کند اگر پیش‌ترها اصل «شنیدن کِی بود مانند دیدن» ستون بود، حالا در دوران تازه می‌توان به سوی تازه قدم زد با این تئوری: «شنیدن هم بود بهتر ز دیدن».