بیش از ۹۵ هزار مرگ در ۵ سال بر اثر تصادفات

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

تصادفات رانندگی طی دهه‌های اخیر یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه سلامت عمومی، ایمنی حمل‌ونقل و توسعه اجتماعی در ایران بوده است. هر ساله هزاران نفر در اثر سوانح رانندگی جان خود را از دست می‌دهند و صدها هزار نفر نیز دچار مصدومیت‌های خفیف تا شدید می‌شوند. این مسئله علاوه بر پیامدهای انسانی و اجتماعی، هزینه‌های سنگینی را به نظام درمانی، اقتصاد کشور و خانواده‌ها تحمیل می‌کند. بررسی روندهای آماری سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد اگرچه پس از پایان محدودیت‌های ناشی از همه‌گیری کرونا تغییراتی در حجم ترددها و میزان تصادفات رخ داده است، اما همچنان کشور با سطح بالایی از تلفات جاده‌ای مواجه است و کاهش پایدار و معناداری در مرگ‌ومیرها مشاهده نمی‌شود.

این گزارش با هدف تحلیل روند پنج‌ساله تصادفات رانندگی در ایران، به بررسی تغییرات تعداد کشته‌شدگان و مصدومان، الگوهای جنسیتی و سنی، توزیع جغرافیایی و عوامل اصلی مرگ در سوانح رانندگی می‌پردازد.

سال ۱۴۰۰؛ کمترین میزان تلفات در ۵ سال اخیر

سال ۱۴۰۰ را می‌توان تحت تأثیر ادامه پیامدهای همه‌گیری کرونا و محدودیت‌های نسبی سفر، کم‌تلفات‌ترین سال در بازه مورد نظر دانست. در این سال تعداد کل جان‌باختگان تصادفات رانندگی به ۱۶ هزار و ۷۷۸ نفر رسید که پایین‌ترین رقم ثبت‌شده طی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ محسوب می‌شود. 

از نظر محل وقوع تصادفات منجر به فوت، بیشترین سهم به جاده‌های برون‌شهری اختصاص داشت. در این سال ۱۱ هزار و ۴۷۸ نفر در محورهای بین‌شهری جان خود را از دست دادند. همچنین ۴ هزار و ۱۳۷ نفر در تصادفات درون‌شهری و ۹۴۱ نفر در مناطق روستایی فوت کردند. این توزیع نشان می‌دهد حتی در سالی که حجم سفرها کاهش یافته بود، جاده‌های بین‌شهری همچنان کانون اصلی تلفات رانندگی کشور بوده‌اند.

در حوزه مصدومان نیز مجموعا ۳۱۷ هزار و ۱۲۰ نفر در سوانح رانندگی آسیب دیدند. از این تعداد، ۲۲۹ هزار و ۷۵۱ نفر مرد و ۸۷ هزار و ۳۶۹ نفر زن بودند.

سال ۱۴۰۱؛ آغاز جهش پساکرونا

با افزایش سفرها و بازگشت تدریجی فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی به شرایط عادی، سال ۱۴۰۱ شاهد رشد قابل توجه آمار تلفات و مصدومان بود. تعداد کشته‌شدگان به ۱۹ هزار و ۴۹۰ نفر رسید که نسبت به سال قبل افزایش چشمگیری را نشان می‌دهد.

بررسی محل وقوع تصادفات نشان می‌دهد که ۱۳ هزار و ۵۴۳ نفر از جان‌باختگان در محورهای برون‌شهری و ۴ هزار و ۶۲۰ نفر در مناطق شهری جان خود را از دست داده‌اند. سهم بالای جاده‌های بین‌شهری در این سال نیز تأکید می‌کند مهم‌ترین کانون خطر در شبکه حمل‌ونقل کشور همچنان خارج از شهرها قرار دارد.

در همین سال تعداد مصدومان به ۳۶۹ هزار و ۲۷۹ نفر افزایش یافت. از این تعداد، ۲۶۰ هزار و ۳۰۰ نفر مرد و ۱۰۸ هزار و ۹۷۹ نفر زن بودند که نسبت به سال ۱۴۰۰ حدود ۴.۱۶ درصد رشد نشان می‌دهد. رشد سریع تعداد مصدومان نسبت به سال ۱۴۰۰ بیانگر افزایش حجم ترددها و فشار بیشتر بر مراکز درمانی و خدمات اورژانس کشور است.

از منظر استانی، استان فارس با هزار و ۵۶۵ کشته، تهران با هزار و ۴۳۷ نفر و سیستان و بلوچستان با هزار و ۳۶۵ نفر، بیشترین تعداد تلفات را ثبت کردند. این سه استان در سال‌های بعد نیز جزو مناطق دارای بالاترین آمار مرگ‌ومیر ناشی از تصادفات باقی ماندند.

سال ۱۴۰۲؛ ثبت بیشترین تلفات در دوره پنج‌ساله

سال ۱۴۰۲ با ثبت ۲۰ هزار و ۴۵ کشته، بیشترین میزان مرگ‌ومیر ناشی از تصادفات رانندگی را در دوره مورد بررسی به خود اختصاص داد. عبور تعداد جان‌باختگان از مرز ۲۰ هزار نفر نشان داد که روند افزایشی سال‌های پساکرونا همچنان ادامه دارد.

از منظر جنسیتی، ۱۵ هزار و ۸۵۴ نفر از جان‌باختگان مرد و ۴ هزار و ۱۹۱ نفر زن بودند. به عبارت دیگر، نزدیک به چهارپنجم قربانیان را مردان تشکیل می‌دادند. این الگو در بسیاری از کشورهای جهان نیز مشاهده می‌شود و معمولا با میزان بیشتر رانندگی، حضور در مشاغل حمل‌ونقلی و رفتارهای پرخطر ترافیکی در میان مردان مرتبط است.

تعداد مصدومان نیز به ۳۹۱ هزار و ۶۹ نفر رسید که بالاترین رقم در کل دوره پنج‌ساله محسوب می‌شود. از این تعداد ۲۷۵ هزار و ۸۰۰ نفر مرد و ۱۱۵ هزار و ۲۶۹ نفر زن بودند.

از منظر جغرافیایی، استان فارس با هزار و ۶۱۴ کشته همچنان در صدر قرار داشت. پس از آن تهران با هزار و ۴۴۹ نفر و سیستان و بلوچستان با هزار و ۴۳۶ نفر بیشترین تلفات را ثبت کردند. در مقابل، ایلام با ۱۷۳ نفر، اردبیل با ۲۴۳ نفر و کهگیلویه و بویراحمد با ۲۴۴ نفر کمترین تعداد جان‌باختگان را داشتند.

سال ۱۴۰۳؛ تثبیت نسبی تلفات 

در سال ۱۴۰۳ تعداد کشته‌شدگان به ۱۹ هزار و ۴۶۰ نفر رسید. اگرچه این رقم نسبت به سال ۱۴۰۲ اندکی کاهش داشت، اما همچنان در سطح بسیار بالایی قرار گرفت و نشانه‌ای از کاهش پایدار مشاهده نشد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آماری این سال، انتشار داده‌های دقیق‌تر درباره توزیع مکانی و زمانی تلفات بود. بر اساس این داده‌ها، ۶۸.۸ درصد از جان‌باختگان در جاده‌های برون‌شهری، ۲۴.۵ درصد در مناطق شهری و ۵.۶ درصد در مناطق روستایی جان خود را از دست داده‌اند. 

از نظر توزیع زمانی، شهریورماه با هزار و ۹۴۵ کشته بیشترین و بهمن‌ماه با هزار و ۳۹۷ کشته کمترین میزان مرگ‌ومیر را به ثبت رساند. افزایش سفرهای تابستانی و تعطیلات پایان فصل را می‌توان از عوامل مؤثر در افزایش تلفات شهریور دانست.

تعداد مصدومان در این سال به ۳۸۱ هزار و ۴۸۴ نفر رسید که نسبت به سال قبل اندکی کاهش نشان می‌دهد. از این تعداد ۲۶۹ هزار و ۸۲۹ نفر مرد و ۱۱۱ هزار و ۶۵۵ نفر زن بودند.

در سطح استانی نیز فارس با هزار و ۵۶۰ نفر، تهران با هزار و ۴۳۹ نفر و خراسان رضوی با هزار و ۳۳۵ نفر بیشترین تعداد کشته‌ها را ثبت کردند. در سوی مقابل، ایلام با ۱۵۷ نفر، کهگیلویه و بویراحمد با ۲۳۰ نفر و اردبیل با ۲۷۲ نفر کم‌تلفات‌ترین استان‌های کشور بودند.

سال ۱۴۰۴؛ جوانان در صدر تلفات

بر اساس جدیدترین داده‌های موجود، در سال ۱۴۰۴ تعداد کشته‌شدگان تصادفات رانندگی به ۱۹ هزار و ۵۴۰ نفر رسید. این رقم نسبت به سال قبل تغییر چندانی نداشته و نشان‌دهنده تداوم وضعیت تثبیت‌شده اما نگران‌کننده تلفات جاده‌ای در کشور است.

بررسی گروه‌های سنی نشان می‌دهد که جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله با سه هزار و ۴۴۲ کشته، پرخطرترین گروه سنی کشور محسوب می‌شوند. پس از آن گروه سنی ۳۰ تا ۳۹ سال با سهم ۱۵.۴ درصد و گروه ۴۰ تا ۴۹ سال با سهم ۱۴.۲ درصد قرار دارند. همچنین نوجوانان ۱۱ تا ۱۷ ساله ۸.۹ درصد و کودکان زیر ۱۰ سال ۴.۴ درصد از قربانیان را تشکیل داده‌اند.

از منظر علل مرگ، شکستگی جمجمه و آسیب‌های مغزی با سهم ۴۱.۲ درصدی مهم‌ترین علت فوت در تصادفات رانندگی بوده است. پس از آن صدمات متعدد بدنی با سهم ۲۹.۸ درصد قرار دارد.

الگوی تکراری مکان تصادفات

بررسی داده‌های سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که محل وقوع تصادفات منجر به فوت در ایران از یک الگوی نسبتا ثابت پیروی می‌کند. در اغلب سال‌های مورد بررسی، بین ۶۵ تا ۷۰ درصد از کل جان‌باختگان در محورهای برون‌شهری جان خود را از دست داده‌اند؛ در حالی که سهم تصادفات درون‌شهری حدود یک‌چهارم کل تلفات بوده و مناطق روستایی کمترین سهم را به خود اختصاص داده‌اند. تداوم این الگو در طول چند سال متوالی نشان می‌دهد مسئله اصلی ایمنی ترافیک در ایران بیش از آنکه در محدوده شهرها متمرکز باشد، به شبکه جاده‌ای بین‌شهری مربوط است.

یکی از دلایل اصلی این وضعیت، تفاوت ماهیت رانندگی در جاده‌های برون‌شهری نسبت به محیط‌های شهری است. سرعت بالاتر وسایل نقلیه، طولانی بودن مسیرها، خستگی و خواب‌آلودگی رانندگان، سبقت‌های غیرمجاز و شدت بیشتر برخوردها موجب می‌شود احتمال وقوع تصادفات مرگبار در این مسیرها افزایش یابد. همچنین در برخی محورهای بین‌شهری، کیفیت زیرساخت‌ها، نبود جداکننده‌های ایمن، روشنایی ناکافی و پوشش محدود نظارتی می‌تواند بر شدت خطر بیفزاید.

در مقابل، هر چند حجم تردد در شهرها به‌مراتب بیشتر است، اما به دلیل محدودیت سرعت، دسترسی سریع‌تر به خدمات امدادی و درمانی و شدت کمتر برخوردها، سهم کمتری از مرگ‌ومیرهای ناشی از تصادفات در این مناطق ثبت می‌شود. به بیان دیگر، تراکم بالای ترافیک شهری الزاما به معنای مرگ‌ومیر بیشتر نیست و شدت حادثه نقش تعیین‌کننده‌تری در آمار تلفات دارد.

داده‌های پنج‌ساله تصادفات نشان می‌دهد ایران همچنان با بحرانی پایدار در مرگ‌ومیر جاده‌ای مواجه است؛ کاهش این تلفات نیازمند تمرکز هم‌زمان بر ایمنی راه‌ها، کنترل سرعت، استاندارد خودروها و اصلاح رفتارهای پرخطر رانندگی است.

الگوی انسانی تصادفات

بررسی داده‌های موجود نشان می‌دهد که تصادفات رانندگی در ایران تنها یک مسئله مرتبط با زیرساخت و حمل‌ونقل نیست، بلکه ابعاد انسانی و جمعیتی قابل توجهی نیز دارد. یکی از پایدارترین الگوهای مشاهده‌شده در سال‌های مورد بررسی، سهم بالای مردان در میان قربانیان تصادفات است. در اغلب سال‌ها حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد جان‌باختگان را مردان تشکیل داده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند با میزان بیشتر رانندگی، حضور گسترده‌تر در سفرهای بین‌شهری، فعالیت‌های شغلی مرتبط با حمل‌ونقل و همچنین مواجهه بیشتر با رفتارهای پرخطر رانندگی ارتباط داشته باشد. 

از نظر سنی نیز داده‌های سال ۱۴۰۴ تصویری نگران‌کننده ارائه می‌کند. بیشترین تعداد قربانیان در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال قرار دارند و حدود ۱۷.۶ درصد کل تلفات را شامل می‌شوند. در نتیجه، پیامدهای تصادفات فراتر از آمار مرگ‌ومیر است. بخش قابل توجهی از قربانیان در سنینی قرار دارند که نقش مهمی در بازار کار، تولید اقتصادی و تأمین معیشت خانواده‌ها ایفا می‌کنند. از این رو، تصادفات رانندگی را می‌توان علاوه بر یک مسئله ایمنی، چالشی برای سرمایه انسانی کشور نیز دانست؛ زیرا هر ساله بخشی از نیروی کار جوان و فعال جامعه در اثر این حوادث از دست می‌رود یا با آسیب‌های جدی و بلندمدت مواجه می‌شود.

الگوی جهانی تصادفات 

بررسی تازه‌ترین گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO) نشان می‌دهد تصادفات رانندگی همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر و ناتوانی در جهان محسوب می‌شوند. سالانه حدود ۱.۱۹ میلیون نفر در جاده‌های جهان جان خود را از دست می‌دهند و بین ۲۰ تا ۵۰ میلیون نفر دیگر دچار آسیب‌های غیرکشنده شده که بخش قابل توجهی از آنان با معلولیت‌های موقت یا دائمی مواجه می‌شوند. همچنین تصادفات جاده‌ای به طور متوسط معادل ۳ درصد تولید ناخالص داخلی کشورها هزینه اقتصادی ایجاد می‌کند که شامل هزینه‌های درمان، کاهش بهره‌وری نیروی کار و پیامدهای اجتماعی ناشی از آسیب‌دیدگی یا فوت افراد است.

جوانان و مردان، بیشترین قربانیان هستند

سازمان جهانی بهداشت اعلام می‌کند آسیب‌های ناشی از تصادفات رانندگی مهم‌ترین علت مرگ کودکان، نوجوانان و جوانان ۵ تا ۲۹ ساله در جهان است. علاوه بر این، حدود دوسوم کل جان‌باختگان تصادفات در دنیا در سنین ۱۸ تا ۵۹ سال قرار دارند؛ یعنی همان گروهی که ستون اصلی فعالیت اقتصادی و اجتماعی جوامع را تشکیل می‌دهد. در ایران نیز داده‌های سال ۱۴۰۴ همین الگو را تأیید می‌کند.

یکی از پایدارترین الگوهای جهانی، سهم بالاتر مردان در میان قربانیان تصادفات است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، مردان حدود سه برابر بیشتر از زنان در تصادفات رانندگی جان خود را از دست می‌دهند. داده‌های ایران نیز همین روند را نشان می‌دهد. 

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند هر یک درصد افزایش در سرعت متوسط وسایل نقلیه، خطر تصادف مرگبار را حدود ۴ درصد افزایش می‌دهد. همچنین احتمال مرگ عابران پیاده در برخورد با خودرو با افزایش سرعت از ۵۰ به ۶۵ کیلومتر بر ساعت حدود ۴.۵ برابر می‌شود. در تصادفات جانبی خودروها نیز احتمال مرگ سرنشینان در سرعت ۶۵ کیلومتر بر ساعت به حدود ۸۵ درصد می‌رسد.

هشدارهای جهانی

گزارش سازمان جهانی بهداشت چند عامل را به عنوان مهم‌ترین دلایل افزایش مرگ‌ومیر جاده‌ای معرفی می‌کند. مهم‌ترین این عوامل شامل سرعت غیرمجاز، رانندگی تحت تأثیر الکل و مواد روان‌گردان، استفاده نکردن از کمربند ایمنی و کلاه ایمنی، حواس‌پرتی ناشی از تلفن همراه و ضعف زیرساخت‌های جاده‌ای است.

نکته قابل توجه آن است که داده‌های ایران نیز نشانه‌هایی از همین الگو را نشان می‌دهد. برای مثال، در سال ۱۴۰۴ حدود ۴۱.۲ درصد مرگ‌های ناشی از تصادفات به دلیل ضربه به سر و آسیب‌های مغزی رخ داده است. این موضوع اهمیت استفاده از تجهیزات حفاظتی را برجسته می‌کند. بر اساس گزارش WHO، استفاده صحیح از کلاه ایمنی می‌تواند خطر مرگ موتورسواران را بیش از شش برابر کاهش دهد و احتمال آسیب مغزی را تا ۷۴ درصد کم کند. همچنین بستن کمربند ایمنی می‌تواند خطر مرگ سرنشینان خودرو را تا ۵۰ درصد کاهش دهد.