آیا کسبوکارها در قبال جامعه مسئول هستند؟
گفتوگو با جواد قربانی، کارآفرین صنعت فولاد و استیل درباره مسئولیت اجتماعی و نقش آن در جامعه
در روزهایی که جامعه ایران با فشارهای اقتصادی مزمن و در مقاطعی با بحرانهای ناشی از جنگ و نااطمینانیهای گسترده مواجه است، مفهوم «مسئولیت اجتماعی» برای کسبوکارها بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. در چنین شرایطی این پرسش پررنگتر از همیشه مطرح میشود که آیا شرکتها صرفاً برای کسب سود فعالیت میکنند یا در قبال جامعهای که در آن رشد کردهاند نیز وظیفهای دارند؟ بسیاری معتقدند که بنگاههای اقتصادی میتوانند نقشی فراتر از تولید و تجارت ایفا کنند؛ نقشی که به بهبود کیفیت زندگی اجتماعی، فرهنگی و حتی محیط شهری کمک کند. در میان کارآفرینان ایرانی، جواد قربانی، بنیانگذار برند تایتان و فعال صنعت فولاد و استیل، از جمله چهرههایی است که تلاش کرده این نگاه را در عمل دنبال کند. او علاوه بر فعالیت صنعتی، در حوزه مسئولیت اجتماعی نیز حضوری جدی دارد؛ از تأسیس و حمایت از مجموعه «باران مهر» که در زمینه درمان اعتیاد و توانمندسازی مددجویان فعالیت میکند تا پروژه بازسازی یک ساختمان متروکه صنعتی در منطقه ۱۸ تهران که با نگاهی متفاوت به معماری و شهر، به یک اثر شاخص تبدیل شده است. به همین بهانه با او درباره مسئولیت اجتماعی کسبوکارها و نقش شرکتها در بهبود شرایط جامعه گفتوگو کردهایم.
این روزها بحث مسئولیت اجتماعی شرکتها بیشتر از گذشته مطرح میشود. از نگاه شما آیا واقعاً کسبوکارها در قبال جامعه مسئول هستند؟
به نظر من پاسخ این سؤال کاملاً روشن است؛ بله، کسبوکارها مسئولیت دارند. شرکتها بخشی از جامعه هستند و از همان جامعه نیروی انسانی، بازار و حتی هویت خود را میگیرند. بنابراین نمیتوانند نسبت به شرایط اجتماعی بیتفاوت باشند. من باور دارم اگر هر شرکت یا مجموعهای در همان حوزهای که فعالیت میکند یک وظیفه برای بهبود شرایط جامعه در نظر بگیرد و براساس توان خود برای تحقق آن تلاش کند، همین کافی است تا تغییرات بزرگی رخ دهد. ما نباید منتظر بمانیم که یک شرایط کاملاً ایدهآل به وجود بیاید تا بعد تصمیم بگیریم کاری انجام دهیم. بخشی از مسئولیت به خود ما برمیگردد. اگر هر فرد و هر کسبوکار بتواند دایره پیرامون خود را کمی بهتر کند، مجموعه این تلاشها به تدریج میتواند جامعه را به سمت ساخته شدن و خوشبختی حرکت دهد.
با توجه به شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی کشور، برخی مدیران معتقدند که در چنین وضعیتی اولویت اصلی شرکتها باید بقا باشد، نه مسئولیت اجتماعی؛ شما با این نگاه موافق هستید؟
من شرایط امروز جامعه ایران را کاملاً درک میکنم. واقعیت این است که وضعیت در بسیاری از حوزهها نگرانکننده است و خود من هم گاهی به آینده فکر میکنم و میبینم که ممکن است برای بسیاری از افراد ترسناک به نظر برسد. اما در عین حال معتقدم اگر تغییرات مثبتی رخ دهد و ساختار مناسبی برای استفاده از ظرفیتهای کشور شکل بگیرد، میتوانیم شاهد نتایج بسیار خوبی باشیم. ما در داخل و خارج از کشور کمبود نیروی خلاق، کارآفرین یا افراد بااستعداد نداریم. اتفاقاً سرمایه انسانی ایران یکی از بزرگترین داراییهای ماست. بنابراین من فکر میکنم حتی در شرایط دشوار هم نباید نگاه مسئولیت اجتماعی را کنار گذاشت. شاید شکل آن متفاوت شود، اما اصل آن باید باقی بماند. گاهی حتی یک اقدام کوچک هم میتواند تأثیر بزرگی در روحیه جامعه داشته باشد.
این ظرفیتهای ایران که در صحبت خود به آن اشاره کردید، چه ارتباطی با مسئولیت اجتماعی شرکتها دارند؟
ایران کشوری است که از نظر منابع طبیعی و ظرفیتهای مختلف واقعاً متمایز است. گاهی با خودم فکر میکنم انگار خداوند هرآنچه برای پیشرفت یک کشور لازم بوده را در این سرزمین قرار داده است؛ از منابع طبیعی گرفته تا موقعیت جغرافیایی و مهمتر از همه سرمایه انسانی. اما واقعیت این است که در سالهای گذشته به دلایل مختلفی که میدانید، از مسیر رشدی که بسیاری از کشورهای جهان طی کردهاند عقب ماندهایم. جامعه جهانی در حال تجربه رشدهای قابل توجه بوده اما ما با چالشهای زیادی روبهرو بودهایم و در این مسیر سرمایههای زیادی را در حوزههای مختلف از دست دادهایم. با این حال من نگاه بدبینانه ندارم. به نظر من همین سالهای سخت باعث شده تجربههای ارزشمندی به دست بیاوریم. این تجربهها میتوانند در آینده تبدیل به یک سرمایه بزرگ شوند. اگر شرایط مناسب فراهم شود، ممکن است رشدی در ایران اتفاق بیفتد که مانند یک انفجار از توانمندیها باشد؛ رشدی که شاید در کمتر کشوری نمونه آن دیده شده باشد. در چنین فضایی، شرکتها و کارآفرینان میتوانند نقش بسیار مهمی ایفا کنند. آنها میتوانند علاوه بر فعالیت اقتصادی، به شکلگیری یک فرهنگ مسئولانه در جامعه کمک کنند.
یکی از نمونههای فعالیت شما در حوزه مسئولیت اجتماعی، پروژه بازسازی یک ساختمان متروکه در تهران است که مورد توجه بسیاری قرار گرفته؛ چرا تصمیم گرفتید وارد چنین پروژهای شوید؟
وقتی به شهر تهران نگاه میکنیم، میبینیم که این شهر از نظر منابع طبیعی شرایط بسیار خوبی دارد. وجود کوه، رودخانه، دشت و حتی اقلیم خاص تهران میتواند زمینهساز یک زندگی باکیفیت برای شهروندان باشد. اما واقعیت این است که امروز شهری را میبینیم که با مشکلاتی مثل آلودگی هوا، ترافیک و آشفتگی شهری مواجه است. یکی از دلایل این وضعیت این است که در سالهای گذشته بسیاری از افراد و مجموعهها فقط از زاویه اقتصادی به این شهر نگاه کردهاند. نگاه غالب این بوده که چگونه میتوان از زمین یا ساختمانها سود بیشتری به دست آورد. کمتر کسی به این فکر کرده که چه ارزشی میتواند برای شهر ایجاد کند. پروژه بازسازی یک ساختمان متروکه که در سال ۱۳۵۲ بهعنوان یک مجموعه صنعتی تولیدکننده خوراک دام و طیور آغاز به کار کرده اما در سال ۱۳۸۰ بعد از توقف فعالیتش تبدیل به یک مخروبه شده بود، برای ما دقیقاً با چنین نگاهی شکل گرفت. هدف ما این بود که نشان دهیم میتوان میان تجارت و معماری یک رابطه معنادار برقرار کرد. ما تلاش کردیم ساختمانی را که سالها بلااستفاده مانده و تبدیل به محلی برای افراد بزهکار شده بود، به فضایی تبدیل کنیم که هم از نظر معماری ارزشمند باشد و هم به شهر چیزی اضافه کند. من معتقدم توجه شرکتها به معماری میتواند نوعی از مسئولیت اجتماعی در قبال شهری باشد که در آن زندگی و فعالیت میکنند. اگر کسبوکارها به محیط شهری خود اهمیت بدهند، نتیجه آن در کیفیت زندگی همه شهروندان دیده خواهد شد.
فعالیت دیگر شما در حوزه مسئولیت اجتماعی، مجموعه «باران مهر» است که در زمینه درمان اعتیاد فعالیت میکند. این مسیر چگونه آغاز شد؟
باران مهر در ابتدا یک خیریه کوچک بود که ما با کمک دوستان راهاندازی کردیم. هدف اولیه ما این بود که به افراد نیازمند کمکهای معیشتی ارائه دهیم. اما در همان اول تجربهای که از ارتباط با مددجویان به دست آوردیم باعث شد نگاهمان تغییر کند. ما متوجه شدیم که مسئله اصلی در بسیاری از مشکلات اجتماعی فقط کمبود منابع مالی نیست. در بسیاری از موارد یک خلأ فرهنگی وجود دارد؛ یعنی حتی اگر به افراد کمک مالی هم بکنید اما نگاه آنها به زندگی تغییر نکند، احتمالاً تغییری پایدار در شرایطشان رخ نمیدهد. همین تجربه باعث شد مسیر فعالیت باران مهر به سمت کارهای فرهنگی و اجتماعی جدیتر حرکت کند.
آیا این نگاه فرهنگی ارتباطی با ادامه مسیر موسسه دارد که در زمینه درمان اعتیاد بود؟
در واقع ورود به حوزه اعتیاد بود که آن نگاه فرهنگی را در ما قویتر کرد. بعد از حدود یک سال فعالیت، تصمیم گرفتیم وارد حوزه درمان اعتیاد شویم. وقتی به این موضوع نزدیکتر شدیم، متوجه شدیم که مسئله اعتیاد فقط یک مشکل پزشکی یا درمانی نیست؛ بلکه یک بحران اجتماعی و فرهنگی است که افراد و خانوادههای زیادی را درگیر کرده است. در اینجا همان نگاه فرهنگی که درباره آن صحبت کردم اهمیت بیشتری پیدا کرد. ما تلاش کردیم مدلی طراحی کنیم که در آن درمان اعتیاد فقط به معنای ترک مواد نباشد، بلکه یک تغییر عمیق در نگاه فرد به زندگی ایجاد شود. ترکیب این نگاه فرهنگی با فعالیتهای درمانی به مرور زمان ما را به یک مدل خاص رساند؛ مدلی که صادقانه بگویم نمونه آن را در هیچ جای دنیا کسی تجربه نکرده است.
این مدل چه تفاوتی با مراکز معمول درمان اعتیاد دارد؟
بیشتر مراکز درمان اعتیاد تمرکز خود را بر فرایند درمان پزشکی یا ترک مواد میگذارند، اما ما تلاش کردیم یک نگاه جامعتر داشته باشیم. در باران مهر فرد فقط برای ترک اعتیاد وارد یک مرکز درمانی نمیشود؛ او وارد یک خانواده میشود. در این مجموعه فضایی شکل گرفته که در آن علاوه بر درمان، موضوع توسعه فردی و اجتماعی هم جدی گرفته میشود. افراد یاد میگیرند چگونه نگاهشان به زندگی، خانواده، کار و روابط انسانی را تغییر دهند. در واقع هدف ما این است که فرد پس از رهایی از اعتیاد بتواند یک زندگی جدید را با کیفیت متفاوتی تجربه کند. ما میخواهیم او زیباییهای زندگی را دوباره ببیند و الگوهای تازهای برای آینده خود بسازد.
نتیجه این تجربه تا امروز چه بوده است؟
تا امروز نزدیک به ۱۸۰ نفر در خانواده باران مهر توانستهاند به رهایی برسند. اما برای ما مهمتر از عدد، کیفیت این رهایی است. در بسیاری از موارد ما شاهد این بودهایم که افراد پس از درمان، نه تنها از دام اعتیاد خارج شدهاند بلکه نگاهشان به زندگی به شکل عمیقی تغییر کرده است. این تغییر در ارتباطات خانوادگی، نوع تعامل با دیگران، نگاه به کار و حتی امید به آینده دیده میشود.
اگر بخواهید یک پیام برای مدیران کسبوکارها درباره مسئولیت اجتماعی داشته باشید، چه میگویید؟
به نظر من مسئولیت اجتماعی الزاماً به معنای انجام پروژههای بزرگ یا پرهزینه نیست. مهم این است که هر فرد یا هر شرکت احساس کند در قبال جامعهای که در آن زندگی میکند وظیفهای دارد. اگر هر کسبوکار در همان حوزهای که فعالیت میکند تلاش کند یک ارزش برای جامعه ایجاد کند، مجموع این تلاشها میتواند تصویر متفاوتی از جامعه ما بسازد.
در ادامه مصاحبه ویدیویی جواد قربانی در خصوص مسئولیت اجتماعی شرکتها را در این آدرس میتوانید مشاهده کنید.
