فولاد به دلیل کاربرد گسترده در تولید محصولات مختلف یکی از مواد اولیه بسیار مهم در کشور به شمار می‌رود

فولاد به دلیل کاربرد گسترده در تولید محصولات مختلف یکی از مواد اولیه بسیار مهم در کشور به شمار می‌رود. از ابتدای شکل گیری انقلاب صنعتی اول تاکنون و حتی بسیار پیشتر از آن، در عصر آهن، استفاده از آهن و فولاد یکی از عوامل توسعه جوامع محسوب شده است. این اهمیت تا بدان جا بوده که حتی می‌شد اهمیت این ماده معدنی را هم تراز با آب به عنان ماده حیات بخش در زندگی انسان دانست.

امروزه نیز فولاد از اهمیت بسیاری برخوردار است و دو شاخص تولید و مصرف فولاد به عنوان نمادی برای رصد توسعه صنعت در کشورها، پیوسته رصد می‌شود. میزان مصرف فولاد در هر کشور نشانه‌ای از میزان توسعه یافتگی آن کشور به شمار می‌رود. به طور کلی بررسی‌ها نشان می‌دهد در کشورهای در حال توسعه مصرف سرانه فولاد بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم و در کشورهای صنعتی و توسعه یافته بیش از ۳۰۰ کیلوگرم است.

کاربرد گسترده این ماده و فرآورده‌های آن در صنایع خودروسازی، تولید ماشین آلات صنعتی، ساخت ساختمان‌های مسکونی، کارخانه‌ها، راه های ارتباطی، انتقال انرژی و سیالات، تجهیزات نیروگاهی و ... باعث شده تا صنعت فولاد به عنوان یکی از صنایع مهم و استراتژیک در بسیاری از کشورها از جمله ایران مطرح شود. به بیان دیگر در باب اهمیت صنعت فولاد می‌توان گفت توسعه این صنعت، زمینه تسهیل تولید بسیاری از محصولات واسطه‌ای و نهایی صنعتی را فراهم می‌کند و موجب تعمیق زنجیره‌های تولید در بسیاری از شاخه‌های صنعتی می‌شود.

ایران نیز از دهه‌های گذشته تاکنون اهمیت بسیاری برای این صنعت قائل بوده و توسعه صنعت فولاد همواره در سندهای بالادستی مطرح شده است. در نتیجه این سیاست‌گذاری‌ها امروز ظرفیت تولید حدود 40 میلیون تن فولاد در کشور وجود دارد که به دلایل مختلف از جمله توسعه نامتوازن صنایع بالادستی، با چالش‌های متعددی چون تأمین انرژی، تأمین سنگ آهن، وجود ظرفیت‌های خالی در پایین‌دست و تولید محصول با ارزش افزوده پایین، روبه‌رو است. در نتیجه وجود این چالش‌ها، انتظارات موجود از این صنعت مادر جهت کمک به توسعه صنعتی کشور در عمل تحقق نیافته است.

وجود این مشکلات از یک سو و نیاز صنایع پایین دستی به این ماده اولیه استراتژیک باعث شده تا دولت و مسئولان امر به جای حل کردن چالش‌های موجود که راهکارهای تقریبا مشخص و از پیش تعیین شده‌ای دارد، با پاک کردن صورت مسئله به واردات این محصول از خارج از کشور و عمدتا از کشور چین روی آورده‌اند.

اگرچه واردات در کوتاه مدت و در فواصل بسیار محدود، صرفا برای جلوگیری از بروز مشکل در صنایع پایین دست، می‌تواند راهگشا باشد اما تداوم آن برای رشد اقتصادی کشور و توسعه صنعت فولاد مذموم و زیان آور است. واردات تنها باید به عنوان یک بخش مؤثر در صادرات غیرنفتی مورد توجه قـرار گیرد نه به عنوان روشی برای تأمین کالا در شرایطی که ظرفیت تولید داخلی آن کالا وجود دارد.

یکی از مشکلاتی که امروز کشور با آن دست و پنجه نرم می‌کند، یافتن شیوه توزیع مناسب محصولات بالادستی به مصرف کنندگان پایین دستی است. برای مثال در زنجیره تولید و توزیع فولاد، بزرگترین شرکت فولادسازی ایران و منطقه اقتصادی منا بر اساس دستور نهاد دولتی متناظر یعنی وزارت صمت، تنها مسئول تولید و نه توزیع فولاد است. اگرچه این سیاست در ظاهر برای مدیریت متمرکز توزیع فولاد در بازار صورت گرفته اما به گواه مسئولان امر، بی‌نظمی و ناهماهنگی در عرصه اجرا و توزیع به وجود آمده؛ از یک سو فولاد مبارکه محصولات فولادی مورد نیاز را تولید می‌کند اما دخالتی در توزیع ندارد و از سوی دیگر مصرف‌کننده پایین‌دستی هم ورق و محصول موردنیاز خود را در اختیار ندارد. این در حالی است که در بازار آزاد همین محصولات به وفور یافت می‌شود!

بر اساس سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی به عنوان یکی از اسناد بالادستی موجود در عرصه تولید و بازرگانی خارجی، درون‌زایی اقتصاد یا به بیان دیگر، استفاده حداکثری از ظرفیت‌ها و امکانات داخلی با هدف صادرات محصولات نهایی با ارزش افزوده بالاتر باید مورد توجه سیاست‌گذاران قرار گیرد. بر این اساس لازم است از واردات هرگونه کالایی که موجب تضعیف تولیدات داخلی مربوط صنایع استراتژیک می‌شود، جلوگیری به عمل آید.

بر اساس آمار ارائه شده توسط انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران طی شش ماهه نخست سال جاری مجموع واردات انواع مقاطع فولادی، شمش فولادی و محصولات فولادی حدود یک میلیون و ۳۴۱ هزار تن ثبت شده است که برای مقاطع و محصولات فولادی بین ۴.۹ درصد تا ۱۰۲ درصد بیشتر شده است. این در حالی است که طی این مدت همانند سال گذشته، یک هزار تن شمش فولادی نیز به کشور وارد شده است.

بر این اساس بیشترین میزان حجم وارداتی فولاد در مدت مذکور سال جاری مختص به محصولات فولادی معادل ۶۷۰ هزار تن بوده که ۱۴۵ هزار تن آن در شهریور ماه وارد شده است. میزان واردات محصولات فولادی نسبت به میزان آن در نیمه نخست سال گذشته معادل ۳۵۱ هزار تن نزدیک به ۹۱ (۹۰.۹) درصد افزایش یافته است.

میزان واردات مقاطع تخت فولادی نیز در مجموع شش ماه ابتدایی امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۰۲.۳ درصد بیشتر شده و از ۳۱۰ هزار تن در مجموع واردات طی شش ماهه سال گذشته به ۶۲۷ هزار تن در مدت مشابه امسال رسیده است که ۱۳۸ هزار تن آن در ششمین ماه از سال جاری وارد کشور شده است.

بدیهی است در شرایطی که حدود 10 میلیون تن ظرفیت بلا استفاده در کشور به دلیل سیاست‌گذاری‌های اشتباه، سوء مدیریت، ناتوانی یا تلاش ناکافی دولت در حل چالش‌های موجود به وجود دارد، واردات به بهانه تأمین نیاز صنایع پایین دستی افزایش می‌یابد اما سؤال اصلی اینجاست که چرا دولت به ای حل چالش‌های موجود و کمک به رشد تولید، مهار تورم و اشتغال‌زایی، به واردات و حمایت از تولید در کشورهای دیگر نظیر چین روی آورده است؟