اندوه تاریخی هزارهها
پیرمحمد ملازهی
چند روزی است که یک کمپین ازسوی مردم افغانستان سعی دارد توجه جهانی را به کشتار هدفمند هزارهها در افغانستان جلب کند؛ کمپینی که از لفظ کشتار یا نسلکشی برای این اقدامات خشونتبار استفاده میکند و قصدش آگاهیبخشی و جلب توجه عمومی به وضعیت این اقلیت قومی در افغانستان است. وقتی میگوییم اقلیت قومی در افغانستان باید بدانیم که در این کشور 54 قومیت مختلف در کنار هم زندگی میکنند که اغلب هم روابطشان با هم چندان صلحآمیز نیست. با این حال چهار قومیت هزارهها، پشتونها، ازبکها و تاجیکها جمعیت بیشتری را در افغانستان به خود اختصاص دادهاند. اما چرا در این میان اوضاع برای هزارهها سخت شده است؟ برای دانستنش شاید باید یک نگاه تاریخی به مسئله افغانستان داشته باشیم. هزارهها به عنوان یک اقلیت قومی و مذهبی از سالهای دور با مشکلات فراوانی دستبهگریبان هستند و این رنج سالهاست که با آنها در افغانستان همراه است. شاید بتوان پایهگذاری ظلم به هزارهها را در زمان امیر عبدالرحمن خان دید. پادشاه افغانستان که در دوران حکمرانی خود و بعد از پیشبرداشتن رقبای سیاسی متوجه هزارهها شد و درپی عدم تمکین آنها جنگ با آنان را آغاز کرد. امیر عبدالرحمنخان توانست جنگ خود با هزارهها را به مدد فتوایی که از یک روحانی گرفته بود وارد فاز مذهبی کند. بنا بر این فتوا آنها شیعیان را خارج از دین دانستند و هزارهها را که شیعه بودند، تکفیر کردند. اینجا نقطه آغاز کشتار هزارهها در تاریخ افغانستان بود. کشتار فجیعی که عبدالرحمن خان علیه هزارهها به راه انداخته بود موجب شد تا آنها دست به مهاجرت بزنند. کویته پاکستان و سیستانوبلوچستان و جنوب خراسان ایران دو منطقه مهمی بود که هزارهها مجبور به مهاجرت اجباری به آن شدند. جمعیت قابل توجه شیعیان کویته حالا بازمانده همان مهاجرت هستند و هزارههایی که در ایران سکونت گزیدند هم کمکم هویت هزارهای خود را از دست دادند و در جریانهای تاریخی مانند شناسنامهدارکردن مردم ایران آنها در دو دسته «خاوری» و «تیموری» به شهروندی ایران درآمدند. اما همین نقطه تاریخی شروع دوران پرمحنتی برای هزارهها بود. تاریخ افغانستان فرازونشیبهای فراوانی پیدا کرد و در دوران قدرتگرفتن مارکسیستها در افغانستان چهرههای مؤثری از شیعیان در بدنه حاکمیت این کشور رشد کردند و خودی نشان دادند. این مسئله ناشی از نگاه مارکسیستهای افغانستان در بهادادن به اقلیتهای قومی و مذهبی است. این مسئله در سالهای بعد که شوروی به افغانستان آمد و بعدها که جهاد اسلامی شکل گرفت هم موجب شد تا هزارهها کمی از زیر آن سلطه تاریخی بیرون بیایند. گروههایی از مهاجران هزاره که در ایران هم بودند، بعدها با اتحاد با هم حزب وحدت را ساختند و با حمایت ایرانیها به افغانستان بعد از اشغال آمریکا رفتند و توانستند در آنجا خودشان را به عنوان سومین قومیت مهم افغانستان تثبیت کنند. آنها توانستند در قانون اساسی افغانستان مذهب شیعه را به عنوان یک مذهب رسمی تصویب کنند. همچنین در قانون اساسی افغانستان ذکر شده که حتما یکی از معاونین رئیسجمهور باید از میان شیعیان باشد. با ذکر این پیشینه تاریخی اما میرسیم به آنچه این روزها بهعنوان کشتار هدفمند هزارهها از آن یاد میشود. درحالحاضر گروههای تندروی اسلامی که تعدادشان در افغانستان کم هم نیست دشمنی تاریخیشان با هزارهها را آشکار کردهاند. آنها پیشتر از ترورهای کور برای ازمیانبرداشتن هزارهها استفاده میکردند و حالا چندوقتی است که با ترورهای هدفمندی مانند هدف قراردادن مدارس، دانشگاهها و چهرههای رسانهای در حال از میان برداشتن هزارهها هستند. این مسئله موجب شده که هزارههای افغانستان از واژه «نسلکشی» استفاده کنند. چیزی که بقیه قومیتها به این صورت حاد به آن اعتقاد ندارند که احتمالا ناشی از اختلافات قومی است. البته لازم است به این نکته اشاره کنم که من با نسلکشی به معنی واقعی کلمه و به این معنی که فقط هزارهها را در افغانستان هدف قرار دادهاند، مخالفم. چه اینکه همین چند روز پیش یک مولوی اهل سنت و پشتون را هم ترور کردند. درواقع به نظر میرسد هرکس که در مسیر تندرویهای این گروهها قرار بگیرد و مخالفتی داشته باشد، هدف ترور آنها قرار میگیرد و در این میان سهم هزارهها بسیار بیشتر از بقیه است. آمارها هم نشان میدهد که بیشتر عملیاتهای تروریستی در غرب کابل که شیعهنشین است، صورت میگیرد و شاید به گواه همین تعداد بالای کشتهها آنها حق دارند که چنین نگرانی عمیقی داشته باشند. هم به دلیل سابقه تاریخی و هم به این دلیل که آنها مخالف تندرویهای گروههای تندروی افغانستان هستند. از این جهت اهمیت سابقه تاریخی را در کشتار هزارهها مهم میدانم که گروههای تندرو اغلب کاری با سایر قومیتهای شیعه مثل سادات یا قزلباشها ندارند و هدف عملیاتشان بیشتر هزارههاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.