|

دستاوردها و عواقب حاكم‌شدن احساسات در دوراهی‌های تاریخی

کامران امامی

102 سال پیش و پس از تسلیم‌شدن آلمان در پایان جنگ جهانی اول، به مسئولان قطاری كه هیئت آلمانی را برای شركت در كنفرانس ورسای می‌آورد دستور داده شده بود كه با سرعت بسیار كم حركت كنند تا هیئت آلمانی خرابه‌های جنگ در فرانسه را بهتر ببیند. ملت‌های فاتح و خشمگین جنگ جهانی اول به‌دنبال «له‌كردن آلمان مغلوب» بودند و در ورسای هم دقیقا به همین هدف رسیدند. چندی بعد یك فرغون پر از اسكناس‌های آلمانی ارزشی بیشتر از آن همه اسكناس داشت. تنها مخالف این سیاست در ورسای، آقای اسماتز نخست‌وزیر آفریقای جنوبی بود كه هفت سال بعد تئوری تفكر جامع‌گرایانه را توسعه داد.

چند سال بعد، هیتلر بر موج خشم آلمانی‌های خسته از زیرپاماندن غرور ملی و ورشكستگی اقتصادی سوار شد و مقدمات شروع جنگ جهانی دوم و مرگ 60 میلیون نفر را رقم زد. 21 سال بعد از كنفرانس ورسای، فرانسه برای بیش از چهار سال به اشغال آلمان نازی درآمد و تنها با هزینه‌های‌ انسانی و مادی عظیمی آزاد شد. انگستان نیز در آستانه اشغال توسط آلمان نازی بود. فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌های خشمگین قربانی خشم خود شدند و همین‌طور آلمانی‌هایی كه دوباره كشورشان را شكست‌خورده، مخروبه و اشغال‌شده یافتند. شش سال بعد از پایان‌یافتن جنگ جهانی و درحالی‌كه بعد از آن‌همه كشتار و ویرانی، زمینه دمیدن بر كینه‌های بین آن ملت وجود داشت، با غلبه عقلانیت بر احساسات، مقدمات شكل‌گیری اتحادیه اروپا فراهم شد تا با هم‌پوشانی منافع اقتصادی كشورهای عضو، صلح تقویت شود. اكنون پس از 70 سال به نظر می‌رسد دستاوردهای عقلانیت اروپای پساجنگ بسیار مثبت‌تر و بیشتر از عواقب احساسات آن ملت‌های خشمگین بوده است. در بیشتر موارد احساسات كوتاه‌مدت ملت‌ها می‌تواند با منافع درازمدت آنها هم‌جهت نباشد. اكنون و بعد از پنج سال از رفراندوم برگزیت در سال 2016 كه به خروج انگستان از اتحادیه اروپا منجر شد،‌ براساس نظرسنجی‌های انجام‌شده، از اوایل 2017 تا 2021 میلادی به‌صورت پیوسته بیشتر مردم موافق بازگشت به اتحادیه اروپا هستند (در آخرین نظرسنجی 47 درصد موافق بازگشت و 38 درصد مخالف بازگشت بودند در‌حالی‌كه در رفراندوم 2016، برگزیت با دو درصد رأی بیشتر تصویب شد). علت آن است كه در 2016 بیشتر رأی‌دهندگان تصوری از پیچیدگی‌ها و چالش‌های جدایی از اروپا نداشتند، ولی درهرحال جدایی انگستان در نتیجه غلبه مقطعی احساسات تحقق یافت. بهار عربی هم كه بر موج نارضایتی از دولت‌های حاكم سوار بود، سرنوشتی بهتر از خزان عربی پیدا نكرد. احساسات پرشور مردم در میدان تحریر قاهره در نهایت به استقرار یك دیكتاتوری نظامی خشن‌تر انجامید. با این مقدمه باید از غلبه احساسات در نتیجه فشار حداكثری بر آحاد مردم كشورمان و بر اقتصاد كشور نگران بود (شبكه‌های اجتماعی آینه تمام‌قد احساسات حاكم هستند). فشارهای خارجی در بیشتر موارد مانند كودتای 28 مرداد، در درازمدت عواقب منفی برای كشورمان به بار آورده‌اند. در این چارچوب و با توجه به موارد ارائه‌شده باید به تجارب تاریخی ملت‌های احساساتی بیشتر توجه کرد: «در دوراهی‌های تاریخی، تكیه مطلق ملت‌ها بر احساسات و كم‌رنگ‌شدن عقلانیت و محاسبات سود به هزینه، در درازمدت و در بیشتر موارد نتایجی 180 درجه مخالف منافع ملی به دست داده است؛ مانند اشغال فرانسه و آلمان در جنگ جهانی دوم یا موج‌سواری سیاست‌مداران پوپولیست بر نارضایتی‌های برحق اجتماعی و حاكم‌شدن آنها».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.