|

جنون و جان‌های پریشان

شرق:‌ جنون یا دیوانگی به عنوان پدیده عام بشری چیست و چه تعریفی دارد. در نمایش‌نامه «هملت» شکسپیر، پولونیوس که مشاور ارشد شاه است می‌گوید تلاش برای تعریف دیوانگی چیزی نیست جز خود دیوانگی و می‌پرسد که آیا جنون سرآمد معماهای عالم نیست؟ جنون در عرصه ادبیات و هنر حضوری چشمگیر دارد و از گذشته تا امروز جان‌های پریشان همواره در ادبیات دیده شده‌اند. در این میان جنون دن‌کیشوت نمادی جهانی شده است و شاید اشاره به این واقعیت دارد که آرمان‌خواهی انسان را از واقعیت دور می‌کند و مایه دردسر می‌شود. از دیگر سو، افلاطون پیش‌فرض شاعری را جنون می‌دانست. اصطلاح فوروس پوئتیکوس از اوست یا پروکلس، ساتورن را که از نگاه زمین دورترین و کم‌سوترین سیاره در منظومه خورشیدی است، نمایانگر خوی افسرده‌ای می‌شمارد که از نظر او شاخص شاعران و هنرمندان است. در میان هنرمندان و نویسندگان و شاعران هم کم نبوده‌اند کسانی که در اوج نبوغ کارشان به جنون کشیده است. از ون‌گوگ و گویا گرفته تا هلدرلین و نیچه و شومان و دیگران. چند سال پیش مجموعه‌ داستانی با انتخاب و ترجمه محمود حدادی منتشر شد که «از نگاه جنون» نام دارد و شامل گزیده‌ای از داستان‌های آلمانی‌زبان از قرن هجدهم به این سو است. داستان‌های این مجموعه بر اساس نگاه به جهان جنون در گستره ادبیات آلمانی گردآوری شده‌اند. این مجموعه شامل بیست‌وسه داستان از چهارده نویسنده است و در بین این نویسندگان هم چهره‌های مشهور و هم چهره‌های کمتر شناخته‌شده دیده می‌شوند. حدادی در کتاب «از نگاه جنون» به سراغ داستان‌هایی رفته که هریک به‌نوعی با جنون و جان‌های پریشان سروکار داشته‌اند. البته شاید حضور جنون در ادبیات آلمانی بیش از آنکه پدیده‌ای روان‌شناسانه باشد، پدیده‌ای برخاسته از وضعیت فرهنگی و تاریخی جامعه آلمان باشد؛ و ضمنا بازتاب‌های گوناگون این پدیده در ادبیات آلمانی هم می‌تواند گواهی بر واقعیت عینی چنین پدیده‌ای در جامعه آلمانی به شمار آید. وضعیت فرهنگی-تاریخی آلمان بعد از عصر روشنگری، وضعیت متناقضی است که از یک‌ سو با عقب‌ماندگی تاریخی روبه‌روست و از سوی دیگر با ذهنیتی پیشرفته در شکل ایدئالیسم آلمانی. و بعد از آن هم آلمان مدام درگیر جنگ است و در نهایت به بحران فاشیسم دچار می‌شود. اما جنون تنها محدود به ادبیات و هنرها نیست و قدمتی طولانی دارد. شاید تاریخچه جنون به اندازه تاریخ زندگی انسان باشد. این چیزی است که روی پورتر در کتاب «تاریخ جنون» به آن اشاره می‌کند. «تاریخ جنون: از عهد باستان تا عصر مدرن» از روی پورتر با ترجمه سما قرایی در نشر هنوز منتشر شده است. نویسنده کتاب، مورخی بریتانیایی است که در این کتاب تاریخ «حالت ذهنی نابهنجار» را به دست داده است. کتاب ابتدا نگاهی دارد به برداشتی خاص از دیوانگی؛ برداشتی که آن را تسخیر شیطانی می‌داند. نویسنده می‌گوید تا پیش از ابداع خط، این عقاید در میان مردم سراسر جهان شایع بود و در پزشکی بین‌النهرین و مصر و اسطوره و هنر یونانی تجلی یافته بود. سپس از آنجایی که آموزه‌های مسیحی به این باورها صورت‌بندی جدیدی داد و مهر تأییدی بر آنها زد تا قرن هجدهم همچنان در غرب متداول بودند، اما پزشکی و علم تا حد زیادی از اعتبار این باورها کاسته‌اند. کتاب در فصلی دیگر، تولد علم پزشکی و تفکر منطقی و طبیعت‌گرایانه را مورد بررسی قرار داده است. درون‌مایه‌ها و معانی فرهنگی جنون و حماقت که به شکلی نمادین به هنر و ادبیات راه یافته‌اند موضوع فصل دیگری از کتاب است. همچنین در بخشی دیگر، کتاب به دیوانگی در متن جامعه پرداخته است. در بخشی از کتاب می‌خوانیم: «در فرهنگ عصر نوکلاسیک بریتانیا، دیوانگی استعاره‌ای محبوب باقی ماند. از دید سوئیفت، پوپ و دیگر شاعران و ناقدان خردگرای کلاسیک، غلیان احساسات نویسندگان بازاری و سخیف‌نویسان گراب‌استریت، پریشان‌گویی دیوانگان محکوم به فنا بود- در بساط این نویسندگان جعلی خبری از الهامات غیبی نبود، درست به این دلیل که الهامات آنها نه از آسمان‌ها که از امعا و احشای درون‌شان بیرون می‌جوشید. وحی و الهامات ممدوح‌شان چیزی نبود جز باد شکم که از روده‌های بیمارشان متصاعد می‌شد، یا از آنچه پوپ ترشحات ناسالم مغزی می‌نامید. جمله قصار تلخ سوئیفت این بود: فساد و زوال حواس همان خلق و آفرینش روح است. به بیان دیگر، تنها قافیه‌پردازان دروغین و سخیف دیوانه بودند، حال آنکه شعر راستین از عقل سالم جاری می‌شد:‌ جناب استاد مباهات می‌کرد به اینکه از طحال هیچ سرم نمی‌شود. زیبایی‌شناسی عصر نوکلاسیک نویسندگان بزرگ را عاقل می‌شمرد؛ به تعبیر این زیبایی‌شناسی، هنرمند نه نهان‌بین و واسط وحی که صنعتگری عالی بود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.