هنرهای تجسمی به روایت کریم امامی
شرق: «اگر نقاشی مدرن بخواهد در ایران پا بگیرد، و اگر قرار باشد نقاشان ما روی پای خودشان بایستند، به گستره وسیعی از مخاطبان هنرپرور، و گالریهای متعدد نیازمندیم تا انتقال نقاشی از آتلیه به اتاق نشیمن سادهتر باشد. اندکاند ایرانیانی که نقاشیهای انتزاعی بخرند، و البته این به آن معنا نیست که بسیارند ایرانیانی که نقاشیهای سرراست واقعنما و بازنمودی بخرند. آدمها معمولا وقتی به فکر خریدن نقاشی اصل میافتند که فرش و خودرو و یخچالشان را خریده باشند، و این موضوع به روشنی مسئله وضعیت اقتصادی مطلوب و رفاه عمومی ملی را پیش میکشد». این آغاز مقالهای است با عنوان «از آتلیه تا اتاق نشیمن» که کریم امامی در سال 1342 نوشته است. کریم امامی عمدتا بهعنوان مترجم، ویراستار و فرهنگنگار شناخته میشود اما او از پیشگامان نقد هنری در ایران نیز بهشمار میرود. امامی در دهه چهل هر هفته مقالهای درباره هنرهای تجسمی در روزنامه کیهان اینترنشنال به زبان انگلیسی مینوشت و این نشان میدهد که او در آن سالها شناخت خوبی از نقد هنری داشته است. چند سال پیش این مقالات کریم امامی در کتابی با عنوان «گال... گال... گالری» با ترجمه مهران مهاجر در نشر نیلوفر منتشر شده بود و بهتازگی چاپ تازهای از آن نیز منتشر شده است. گلی امامی که گردآورنده مقالات این کتاب است، در یادداشتی کوتاه درباره انگیزه انتخاب و ترجمه این مقالات کریم امامی نوشته: «نخستینبار است که رویدادها و خبرهای هنری-فرهنگی حدود نیمقرن پیش به این شکل مستند میشود. نقد آثار هنری، آن هم هنر معاصر، پیش از آن بهندرت در رسانهها دیده میشد. در حقیقت، بهجرئت میتوان ادعا کرد این مقالهها سرآغازی برای آشناکردن خوانندگان با پدیده نقد هنری نوین، با نثری روان و شیوا و بیتکلف، بوده است. بیش از سه نسل، از زمان نگارش این مقالات، بهعرصه رسیدهاند و تنها اندکی از آنان با اتفاقاتی که نیمقرن پیش در عرصه هنر و فرهنگ کشورشان روی میداده آشنا یا از آن باخبرند». تعداد زیادی از هنرمندانی که نامشان در مقالههای کریم امامی آمده، یا برای اولینبار مطرح میشدهاند یا جوانانی بودهاند که در آغاز راه قرار داشتهاند و برخی از آنان امروز به چهرههایی شناختهشده تبدیل شدهاند و حتی شهرتی جهانی یافتهاند. مهران مهاجر نیز که کار ترجمه این مقالات را برعهده داشته، در یادداشت ابتدایی کتاب درباره حضور امامی در فضای هنری معاصر ایران نوشته: «امامی فعالانه در فضای هنری این سالها حاضر بود و در فهم و توصیف و تبیین جریانهای هنری و آثار هنرمندان بسیار کوشید. همو بود که نام مکتب سقاخانه را بر یکی از جریانهای پیشگام هنری ایران نهاد. باری، نوشتههای کوتاهی که خواهید خواند نگاهی چندوجهی به هنر دارند و واجد چندین ویژگی برجسته هستند؛ امامی، با اینکه از هرگونه لفاظی و طرح قالبهای نظری پرطمطراق میپرهیزد، موشکافانه و باریکبینانه سویههایی معنادار از جریانهای هنری و کار هنرمندان را به ما نشان میدهد؛ از جمله از رابطه میان تکوین آثار هنری و نقش آنها سخن به میان میآورد؛ در باب نحوه نمایش و عرضه آثار بحث میکند؛ و آنگاه که به خود کارها میپردازد، رابطه آنها با سنت تصویری ایران و جریانهای غربی همروزگار را میکاود، و گرتهبرداری بیمعنا از آن سنت و الگوبرداری انفعالی از این جریانها را نقد میکند و، درعینحال، بهرهبرداری خلاقانه برخی از هنرمندان از امکانات تاریخی و معاصر را نشان میدهد». مهاجر در ادامه به این نکته اشاره میکند که آنچه در دهه چهل با انتقاد امامی روبهرو میشد هنوز هم در هنر ما دیده میشود و این شاید بهواسطه شکلنگرفتن ذهنیت تاریخی و انتقادی در جامعه هنری ما باشد. اصل انگلیسی مقالاتی که در این کتاب ترجمه شدهاند، در کتابی مفصلتر که شامل نوشتههایی درباره سینما، تئاتر، ادبیات و هنرهای تجسمی است در آمریکا به چاپ رسیده. مقالات امامی درباره هنرهای تجسمی، نشان میدهد که او در آن دوران میکوشیده تا مهمترین اتفاقات هنری و فرهنگی روز را معرفی کند و نقاط قوت و ضعف رویدادهای هنری را نشان دهد. این مقالات کریم امامی به خوبی تصویری زنده و جاندار از وضعیت گالریها و هنرهای تجسمی ایران در دهه چهل به دست میدهد. او در مقالاتش به موضوعات و چهرههای مختلفی پرداخته و بسیاری از هنرمندانی که در آن دوره جوانانی تازه به میدان آمده بودند معرفی کرده است. یکی از مقالههای او به ایران درودی مربوط است که در بخشی از آن آمده: «از نظر من برخی کارهای ایران درودی توفیق مییابند، اما متأسفانه باید بگویم این کامیابی همهسویه نیست؛ حتی با اینکه آثار اخیرش گرمتر و ملایمتر از نقاشیهای پیشین به نظر میآیند، که سرد و ساده و خشک بودند. بههرحال، آثار مشابه خیلی زیادی در مجموعه اخیر هست. در برخی از این نقاشیها لایه زیرین ابرها و لایه زیرین خوشنویسی درهم ادغام میشوند و یک کل میسازند، اما در اکثر کارها این ادغام بهثمر نمیرسد...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.