|

موقعیت دشوار روسیه در دور جدید درگیری‌های اسرائیل و فلسطین

پوتین در اندیشه پایان مناقشه خاورمیانه

با تشدید درگیری‌های حماس و اسرائیل در نوار غزه، روسیه برای حفظ و گسترش شبکه پیچیده منافع خود در خاورمیانه در شرایط دشواری قرار گرفته است. با گذشت بیش از 10 روز، نیروهای دفاعی اسرائیل همچنان درگیر رویارویی پرهزینه با حماس و جهاد اسلامی فلسطین هستند. ارتش اسرائیل اوایل هفته اعلام کرد که به 600 هدف در نوار غزه از‌ جمله تأسیسات تولید موشک و محل سکونت تعدادی از فرماندهان ارشد حماس حمله کرده است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل هم وعده داد که «انتقام بسیار سنگینی از حماس» بگیرد، هم‌زمان با این وعده نتانیاهو، نیروهای حماس و جهاد اسلامی همچنان با صدها موشک میان‌برد جنوب اسرائیل و سواحل آن را هدف قرار می‌دادند. «ابوعبیده»، سخنگوی حماس، می‌گوید: «ما توانایی‌ها و قابلیت‌های بیشتری هم داریم و تصمیم به شلیک موشک به تل‌آویو، دیمونا و اورشلیم برای ما آسان‌تر از نوشیدن یک لیوان آب است. فناوری و ایجاد ترس و وحشت شما، ما را نمی‌ترساند». جنگ فعلی بین اسرائیل از یک طرف و حماس و جهاد اسلامی از طرف دیگر شدیدترین جنگ از زمان جنگ سال 2014 در غزه است و هم‌زمان با این جنگ خونین، بیت‌المقدس هم با تهدید افزایش خشونت بی‌سابقه میان اعراب و یهودیان مواجه است. هم‌زمان با درگیری اقلیت اعراب اسرائیل با پلیس و راست‌گرایان افراطی، شورش‌ها، نزاع‌های خیابانی، غارت‌ها و تخریب اماکن مذهبی در سراسر اسرائیل نگرانی‌هایی جدی ایجاد کرده است. با اینکه جنگ کنونی در غزه نگرانی گسترده بین‌المللی ایجاد کرده؛ اما راه‌حل‌هایی قابل اجرا برای پایان همیشگی این مناقشه وجود ندارد. دولت جو بایدن، رئیس‌جمهوری آمریکا، مانند تمام دولت‌های ایالات متحده که متعهد به تضمین امنیت اسرائیل است، با فشار فزاینده چپ‌گرایان حامی فلسطینی‌ها در حزب دموکرات روبه‌رو شده است. او تحت فشار این جریان قرار دارد تا فراتر از درخواست از دو طرف برای پایان‌دادن به جنگ، موضع مشخصی را برای پایان‌دادن به مناقشه اسرائیل و فلسطین اتخاذ کند.
موقعیت دشوار مسکو
در شرایطی که تمام توجه‌ها به واشنگتن و موضع دولت بایدن است، نگاهی به مسکو نشان می‌دهد که جنگ کنونی میان اسرائیل و فلسطینی‌ها، روسیه را در موقعیتی بسیار دشوار قرار داده است. کرملین در قبال جنگ غزه گام درخور‌توجهی برنداشته است. دولت ولادیمیر پوتین که پس از ورود به میدان جنگ داخلی سوریه به دنبال مشارکت گسترده و عملی منطقه‌ای با اسرائیل است، حاضر نیست از هرگونه مداخله یا ابتکار صلح که می‌تواند با واکنش منفی اسرائیل روبه‌رو شود، حمایت کامل کند. در‌عین‌حال، روسیه - برخلاف ایالات متحده و اتحادیه اروپا - حماس را به‌عنوان یک سازمان تروریستی به رسمیت نمی‌شناسد و پیش‌از‌این، میزبان هیئت‌هایی از حماس برای بررسی احتمال برقراری صلح در منطقه بوده است. به‌این‌ترتیب، مسکو با توجه به قدرت منطقه‌ای خود و اعتباری که نزد هر دو طرف درگیر دارد، موقعیت خود را در روند آشتی بین اسرائیل و فلسطین بسیار تعیین‌کننده می‌بیند. «دیمیتری ماریاسیس»، یکی از اعضای اتاق فکر برجسته روسی Valdai Club، می‌گوید: «روسیه روابط دوستانه‌ای با هر دو طرف درگیر دارد؛ بنابراین اگر روسیه از موقعیت خود به‌درستی استفاده کند، می‌تواند جایگاه منطقه‌ای خود را ارتقا ببخشد». با‌وجود‌این، کرملین نه تمایلی به نقش‌آفرینی فعال‌تر دارد و نه مسلما ابزاری برای ابتکار عمل در تنظیم و تحمیل صلح در غزه؛ در عوض، مسکو در تلاش است تا از نفوذ خود در چارچوب توافق‌نامه صلح گسترده‌تری که با همکاری گروه کاری شامل قدرت‌های بزرگ و سازمان‌های بین‌المللی شکل گرفته، استفاده کند.
پیشنهاد جدید مسکو
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، هفته گذشته خواستار نشست فوری چهارجانبه خاورمیانه با حضور سازمان ملل، ایالات متحده، اتحادیه اروپا و روسیه برای حل بحران غزه شد. او در جلسه توجیهی مشترک با آنتونیو گوترش، دبیر کل سازمان ملل متحد گفت: «امروز ما به این دیدگاه مشترک رسیده‌ایم که زمان نقش‌آفرینی گروه چهارجانبه میانجیگران بین‌المللی فرا رسیده است و ما در این زمینه اطمینان کامل به دبیر کل سازمان ملل داریم». دراین‌حال ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، در جلسه شورای امنیت روسیه ارزیابی خود را از منافع روسیه در درگیری‌های فعلی ارائه داد: «من از همکارانم می‌خواهم تا درباره وضعیت فعلی خاورمیانه به‌ویژه جنگ میان اسرائیل و فلسطین موضع‌گیری روشن‌تری داشته باشند. این جنگ در نزدیکی مرزهای ما اتفاق می‌افتد و به‌طور مستقیم منافع امنیتی ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد». پوتین در حالی از لزوم موضع‌گیری قدرت‌های جهانی در قبال جنگ اخیر در غزه سخن می‌گوید که مسکو هنوز هیچ واکنش صریحی نسبت به این رویارویی نداشته است؛ اما کمی بعد وزارت خارجه روسیه برنامه مسکو برای حل این مناقشه را علنی می‌کند. وزارت خارجه روسیه با توجه به تمرکز بر چندجانبه‌گرایی در خاورمیانه، پیشنهاد گسترش گروه چهار‌جانبه به قالب جدید «4 + 4 + 2 + 1» را داده است؛ یعنی چهار عضو گروه چهارگانه، به‌علاوه مصر، اردن، امارات و بحرین، با حضور اسرائیل و فلسطین و نیز عربستان سعودی. مسكو می‌گوید كه این ایده براساس برنامه صلح ابتكار صلح عربی است که عربستان سعودی در سال 2022 ارائه کرد.
ترکیه، غایب بزرگ
نکته جالب اینکه، ترکیه غایب بزرگ این پیشنهاد روسیه است و حضور‌نداشتن ترکیه شاید بازتاب این واقعیت باشد که مسکو - برخلاف آنکارا - به دنبال تحمیل صلح اجباری به اسرائیل نیست. حذف ترکیه در حالی رخ می‌دهد که همچنان تنش‌ها درباره ادامه حمایت نظامی آنکارا از جمهوری آذربایجان در جریان جنگ دوم قره‌باغ کوهستانی فروکش نکرده است. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، در روزهای اخیر گفته است که ترکیه به اندازه «جنگ آذربایجان برای آزادسازی سرزمین اشغالی قره‌باغ» از فلسطین هم پشتیبانی خواهد کرد. او تأکید کرده که تركیه «تجاوزهای اسرائیل» را تحمل نخواهد كرد؛ حتی اگر «تمام جهان چشم خود را روی آن ببندد»؛ اما از‌آنجا‌كه مسكو قصد دارد مطابق طرح پیشنهادی خود کلاف پیچیده صلح فلسطین و اسرائیل را باز کند، مشورت با نمایندگان فلسطینی در دستور کار روسیه قرار گرفته است. عبدالحفیظ نوفال، سفیر تشکیلات فلسطینی در مسکو، اطمینان دارد که روسیه می‌تواند منافع فلسطین را به طور عادلانه در نظر گرفته و آن را به اسرائیل منتقل کند: «دوستان روسی ما موقعیت ما را می‌دانند. روسیه از منافع ما دفاع می‌کند. همان‌طورکه می‌دانیم روسیه از یک رابطه قوی با اسرائیل برخوردار است و بر‌اساس‌این می‌تواند بر اسرائیل تأثیر بگذارد».
ارزیابی نوفال را می‌توان به‌عنوان نشانه‌ای امیدوارکننده برای تلاش‌های بین‌المللی با هدف پایان‌دادن به درگیری اسرائیل و فلسطینی‌ها دانست. طرف فلسطینی اگر معتقد باشد که منافعش تأمین می‌شود، به احتمال بسیار زیاد به میز مذاکره باز‌می‌گردد و نتیجه مذاکرات آینده را می‌پذیرد.
اسرائیل گذرگاه مهم «کرم شالوم» را بست هم‌زمان با ادامه حملات موشکی از غزه به اسرائیل و بمباران متقابل مناطق مختلف این منطقه، اسرائیل بار دیگر گذرگاه مهم «کرم شالوم» را مسدود کرد. این گذرگاه در مرز غزه با مصر، یکی از مهم‌ترین معابر دسترسی به کمک‌های بشردوستانه برای صدها هزار نفر از فلسطینیان گرفتار در این باریکه مصیبت‌زده به شمار می‌رود. استفان دوجاریچ، سخنگوی دبیر کل سازمان ملل، با ابراز تأسف از بسته‌شدن این گذرگاه نسبت به وخامت حال ده‌ها هزار نفر از ساکنان غزه هشدار داد و گفت تاکنون دست‌کم ۵۸ هزار نفر از مردم این منطقه خانه و کاشانه خود را رها کرده و ۴۷ هزار آواره به مدارس و آموزشگاه‌های تحت نظر سازمان ملل متحد پناه برده‌اند. هم‌زمان با ادامه جنگ در نوار غزه، ناآرامی در بیت‌المقدس و دیگر شهرهای کرانه باختری هم ادامه یافت. بسیاری از اعراب ساکن بیت‌المقدس و رام‌الله دست از کار کشیده و اعتصاب کرده‌اند. در جریان تظاهرات اعراب اسرائیلی و فلسطینیان در این منطقه، دست‌کم چهار نفر با گلوله پلیس اسرائیل کشته شدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.