سیاستزدایی از واکسن سیاسی
فریدون مجلسی
اتفاقات زیادی اشخاص و جوامع را غافلگیر میکند. اصطلاحی که گاهی به طنز به کار میرود. اگر بگوییم کرونا جهان را غافلگیر کرد به هیچ وجه جنبه طنز ندارد. جهانگیرشدن بیماریهایی مانند وبا و طاعون در تاریخ بارها رخ داده است که امروز درمانهای شناختهشده دارند. مقابله با ویروسها مشکلتر است. در 30 سال اخیر برخی بیماریهای ویروسی گسترش بیشتری یافتند و موجب نگرانی شدند. در صد سال پیش نوعی آنفلوانزا با صفت اسپانیایی میلیونها قربانی گرفت. خویشاوندی ویروس کرونا یا کووید-19 با انواع آنفلوانزا ضمن اینکه نشان از جدیبودن آن داشت، اما به خودی خود نگرانکننده بود. آنفلوانزا واکسن دارد که هر سال با جهشهای ویروس آن تطبیق مییابد. اما از زمانی که این بیماری در شهر بزرگ ووهان در چین ظهور کرد و قربانیان بسیاری را از پای درآورد، نوع برخورد جدی با آن موجب شد که به سرعت رنگ سیاسی به خود بگیرد. پزشک چینی که متفاوتبودن این بیماری را تشخیص داده و اعلام کرده بود، متهم به سیاهنمایی و تنبیه شد، اما سرانجام وقتی خود او مبتلا به کرونا شد و درگذشت، از او به عنوان یک قربانی و قهرمان ملی یاد کردند. در ووهان قرنطینهای شدید همچون حکومت نظامی برقرار شد. این نوع برخورد که مردم حق نداشته باشند از خانه خود بیرون بیایند و نیازهایشان را به خانههایشان تحویل دهند و هرگونه تماس با مردم شهر قطع شود، به نوبه خود تکاندهنده و نگرانکننده بود. شایعات درباره منبع و منشأ این بیماری آغاز شد. اتهام اصلی به بازار جانورفروشان ووهان وارد شد، که گوشت هر جنبندهای را به علاقهمندان عرضه میکند، از آن جمله بود خفاشی که مردم ووهان به سوپ آن علاقهمند هستند. حیوانات دیگر مانند مورچهخوار یا پانگولین و همچنین راسوها یا خزها نیز به عنوان ناقلان این بیماری متهم شدند.
ظاهرا ایران یکی از نخستین کشورهایی بود که زمستان 1398، با وجود سختگیریهای چین با این بیماری ناشناخته رویارو شد. دامنه آن به قم و گیلان کشیده شد. بیماری شناختهشده نبود و از همان آغاز با شایعات و نیز درمانهای سنتی و بیاثر در حد درمان چاییدن یا گرمیکردن و سردیکردن دست به گریبان بود. هنگامی که آمار مبتلایان در ایران بالا رفت، در برخی از کشورهای اروپایی و آمریکا با پوزخند از آن یاد میکردند. قضیه به سرعت سیاسی شد. چین با نظام متمرکز خود با تشدید قرنطینه آن را مهار کرد. در ایران تا مدتی با تمسخر با آن مواجه شدند و مردم با درمانهای شبهپزشکی و سنتی نیز آن را جدی نگرفتند، سپس با گرایشی که مزاج ایرانیان به نظریه توطئه دارد، آن را ویروسی دستساز نامیدند که امپریالیسم برای کاستن از سرعت توسعه چین و آسیبرساندن به ایران آن را ساخته است. وقتی بیماری به اروپا رسید و به سرعت و با تلفات بسیار توسعه یافت، پوزخندها تبدیل به حیرت شد. اکنون نوبت آمریکا بود که به نظریه توطئه بیاویزد. ترامپ که نخست آن را نوعی سرماخوردگی مینامید و از زدن ماسک خودداری میکرد، وقتی خودش مبتلا شد آن را ویروس چینی مینامید. مقلد برزیلیاش هم همان راه و رسم را در پیش گرفته بود و مبتلا شد و گسترش آن در برزیل نیز فاجعهآمیز شد. ویروس سازگار با سردی هوا طبیعتا با تأخیر به هند رسید، برخی چین را در مقایسه با آن به تمسخر گرفتند، غافل از اینکه زندگی متمرکز و نه چندان بهداشتی صدها میلیون روستایی و ساکنان محلات فقیر حواشی شهرها فاجعهای همراه با نوع جهشیافته هندی به دنبال خواهد داشت. هرچند بیماری ناشناخته درمان مشخصی ندارد، اما از همان آغاز با مشخصشدن عامل بیماری که نوعی بیسابقه از جهش ویروسی مانند آنفلوانزا بود، به درمانهای مشابه، یا پیشگیریها و بالابردن مقاومت بدن برای کاستن از وخامت آثار و مرگومیر متوسل شدند و به نتایج نسبی خوبی دست یافتند. سرانجام این علم بود که با حملهای گازانبری مواجهه با آن را آغاز کرد. از یک سو لابراتوارهای متخصص کوشیدند واکسنی بسازند که مصونیت بدن را در برابر آن تضمین کند، و از سوی دیگر حمله به بیماری را با تلاش برای پیداکردن دارو آغاز کردند که در صورت ابتلا درمان را تضمین کند. اکنون یکسالونیم از آغاز این همهگیری جهانی میگذرد. علم توانسته است با کشف چندین نوع واکسن، امید بازگشت به زندگی اجتماعی متعارف را که آرزوی بشر است به او بازگرداند. داروهای نسبی هم وارد میدان شده و صحبت از داروی مؤثر قطعی هم در میان است. طولانیشدن قرنطینه و زندگی در انزوا که چارهساز هم نبوده، ما را خسته و افسرده کرده است. نگارنده این سطور و همسرش ماهها پیش با وجود رعایت همه وسواسها رنجهای این بیماری را آزمودند و امروز پس از مراجعه به یکی از مراکز تجهیزشده و بسیار منظم، واکسیناسیون مستقر در یکی از پردیسهای بزرگ شهر، به دلیل اولویت سنی واکسن نوبت اول را هم دریافت کردند و این سطور با نوعی احساس تسکین و آرامش نوشته میشود، با این امید که اولا به سرعت واکسنهای واردشده و همچنین تولیداتی که در داخل در مراحل نهایی است شامل همه ردههای سنی بشود و ما را از این بلا و تجربه غافلگیرکننده و از بیم ابتلای دوباره برهاند. افسوس که دوستان و نزدیکانی را در این معرکه از دست دادیم که یادشان را گرامی میداریم. اما درس بزرگ در برابر این بلای جهانگیر این بوده است که تهمتزدن به کشورهای رقیب برای سودجوییهای سیاسی سزاوار نیست، بلکه علم در جایگاه مطمئن و فراسیاسی خود میتواند با همکاری جهانی پاسخگویی متین و اثربخش باشد. امروز همکاری جهانی از این سخن میگوید که برای بهرهمندی تودههای نیازمند در همه کشورهای جهان باید واکسن و داروی این بیماری با معافیت از حقوق و مزایای اختراع و اکتشاف در اختیار همه کشورها قرار گیرد. بدیهی است این مطالبه انسانی نباید مانع دستیابی دانشمندان و مکتشفان و دارندگان لابراتوارها و تجربیات ارزشمند از حقوق ارزنده آنها شود. در جایی که هنرمندان و ورزشکاران رشتههای مختلف میتوانند به پاداشهای کلان دست یابند، حقوق علمی منصفانه دانشمندان و کاشفان و سازندگان این واکسنها و داروها نیز باید توسط دولتها و سازمانهای بینالمللی تأمین و اجازه ساخت آن وقف عام شود. در ایران با توجه به اینکه در یکی دو مؤسسه تولید واکسن در مراحلی از پیشرفت قرار دارد، انتقادهایی شده است که چرا در واردات واکسن منتظر تولید ملی نماندند. البته باید توجه داشت که اهمیت جان انسانها بسیار بیشتر از منافع مالی سازندگان احتمالی است و اگر انتقادی وارد باشد به تأخیر در واردات واکسن است. ضمن اینکه تولید داخلی در هر زمان خودش را به عرصه برساند، نیاز باقی خواهد بود، واکسن این بیماری و انواع جهشیافته آن در سالهای آینده و همچنین در عرصه جهانی تقاضای مستمر خواهد داشت، ضمن اینکه راه را برای تولید واکسنهای آنفلوانزا که سالانه میلیونها دلار هزینه واردات آن میشود نیز خواهد گشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.