|

ایران و عربستان؛

آیا رویکرد جدیدی شکل گرفته است؟

محمود فاضلی : هفته‌های گذشته منابع مختلفی از‌جمله منابع نزدیک به دربار سعودی و غربی، خبر دادند بعد از گذشت پنج سال از قطع روابط دیپلماتیک ریاض و تهران، مقامات عربستان قصد دارند مذاکرات بیشتری را با مقامات ایران برگزار کند. این منابع اعلام می‌کنند یک هیئت سعودی به ریاست خالد بن‌علی الحمیدان، رئیس دستگاه اطلاعاتی عربستان، در 9 آوریل (20 فروردین) در بغداد با مقام‌های ایرانی دیدار و گفت‌وگو کرده است. پس از سال‌ها اختلاف میان تهران و ریاض، عربستان انتظار چندان زیادی از حصول پیشرفت در گفت‌وگو با ایران ندارد؛ اما دست‌کم مذاکرات میان دو طرف، به دولت بایدن وانمود می‌کند که عربستان منطقی و آماده گفت‌وگو است. تلاش ریاض برای برقراری روابط دیپلماتیک با تهران نشان می‌دهد عربستان به این مسئله پی‌ برده است که سیاست فشار حداکثری دولت ترامپ علیه ایران با هدف گرفتن امتیاز از تهران، کارایی نداشته است. برهم صالح، رئیس‌جمهوری عراق، در گفت‌وگو با اندیشکده بیروت، در زمینه مذاکرات تهران و ریاض تأیید کرده بغداد بیش از یک‌ بار میزبان گفت‌وگوهای ایران و عربستان بوده است. به باور او، عراق در برابر چالشی درازمدت برای بازگشت به وضعیت عادی سیاسی و اقتصادی قرار دارد. منطقه شاهد تنش‌هایی است، ولی نشانه‌هایی از تلاش برای کاهش این تنش نیز دیده می‌شود و عراق می‌کوشد همه طرف‌های درگیر را پشت میز مذاکره بنشاند. رویکرد جدید دیپلماتیک بین ایران و عربستان بعد از سال‌ها تنش بین این دو کشور در عراق، سوریه و یمن، در حال شکل‌گرفتن است. بسیاری علاقه‌مندی طرفین را بی‌ارتباط با اظهارات اخیر محمد بن‌سلمان، ولیعهد سعودی، در مصاحبه او با تلویزیون رسمی عربستان نمی‌دانند؛ او تأکید کرده بود عربستان علاقه‌مند به برقراری روابط خوب با ایران است. بن‌سلمان در گذشته‌ای نه‌چندان دور، همواره در‌باره ایران با لحن تندی صحبت کرده و ایران را تهدیدی برای پادشاهی سعودی و عامل توسعه بی‌ثباتی در منطقه از طریق هلال شیعه (ایران، عراق، سوریه و لبنان) می‌دانست که دخالت‌هایی در بحرین و یمن هم داشته است. متقابلا تهران نیز سعودی را متهم به «کنار‌گذاشتن عقلانیت سیاسی» و انجام «سناریونویسی‌های بی‌ارزش و سفارشی» علیه ایران «برای سرپوش‌گذاشتن بر اقدامات شکست‌خورده خود» متهم می‌کرد. ریاض اظهارات یک مقام عراقی درباره برقراری دیدارهایی بین دو طرف را تأیید کرده و ایران از آن استقبال کرده است. هیچ تعجبی هم ندارد که خصومت‌های دو طرف همواره در همان مسیری بوده که رقابت‌های دیرینه در همان مسیر حرکت می‌کرده است. اگرچه سخنگوی وزارت خارجه ایران با ذکر اینکه «ایران همواره پیشگام مسیر توسعه همکاری‌های منطقه‌ای بوده است»، از «علاقه‌مندی طرف ایرانی برای گفت‌وگو بین دو کشور مهم منطقه و جهان اسلام برای غلبه بر اختلاف‌ها و آغاز فصل جدید همکاری‌ها برای رسیدن به صلح، ثبات و توسعه منطقه‌ای» خبر داده است؛ اما چگونگی این اهداف، همچنان مبهم است. عربستان، اسرائیل و دولت سابق آمریکا خواستار آن بودند که فشار علیه حکومت ایران کماکان ادامه داشته باشد. آنها تلاش می‌کردند مانع از آن شوند که رئیس‌جمهوری آمریکا برای بازگشت به توافق هسته‌ای ‌با ایران، با آن وارد مذاکره شود. چرخش سعودی‌ها دلایل مختلفی دارد که یکی از آنها، انفعال ترامپ در‌ قبال حملات 14 سپتامبر 2019 به تأسیسات نفتی آرامکو است. ریاض به چتر حمایتی آمریکا بالای سر خود عملا بی‌اعتماد شده است. روی کار آمدن بایدن درست در نقطه مقابل آنچه در دوره ترامپ در‌ قبال ایران انجام می‌شد، عمل می‌کند و حتی بحث پیوستن به توافق هسته‌ای سال 2015 که ترامپ از آن بیرون رفت و تحریم‌های اقتصادی‌اش علیه ایران را افزایش داد، مطرح است. عادی‌سازی مناسبات عربی با اسرائیل که بایدن هم آن‌ را زیر سؤال نبرده، فراتر از همه موفقیت‌هایی بوده است که در 40 سال گذشته به دست آمده‌اند. برای محمد بن‌‌سلمان نیز خوشایند نیست لحن کاخ سفید در برابر عربستان لحنی باشد که «بوی درس‌آموزی اخلاقی» به ریاض را می‌دهد و عربستان را یکی از دیکتاتورترین و فاسدترین کشورها معرفی کرده و نظام حکومتی آن‌ را در زمره «10 کشور سرکوبگر روی کره زمین» قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.