افزایش سرعت تحرکات نظامی در افغانستان همزمان با خروج نیروهای خارجی
ایران و فصل جدید افغانستان
عماد حسینی، کارشناس ارشد مسائل افغانستان: به دنبال اعلام خروج نیروهای خارجی از افغانستان، تحولات نظامی در این کشور سرعت یافته است. در روزهای اخیر گزارشهایی از افزایش خشونتهای مسلحانه در مناطق ارزگان، زابل، فاریاب، کاپیسا، خوست، بغلان، غزنی، فراه، هلمند و برخی ولایات دیگر منتشر شده است. هرچند مقامات نظامی افغانستان به افزایش خشونتها اذعان کردهاند اما همزمان مدعی هستند که نیروهای امنیتی و دفاعی افغانستان در حالت آمادگی کامل به سر میبرند و به هر نوع تحرک دشمن و فعالیتهای تروریستی دشمن پاسخ سخت خواهند داد. به نظر میرسد گروه طالبان با افزایش خشونت به دنبال قدرتنمایی هستند. در واقع این گروه میخواهند نشان دهند که با خروج نیروهای خارجی میتوانند مناطق بیشتری را تصرف کنند. همچنین به نظر میرسد هدف همزمان طالبان، گرفتن امتیاز بیشتر در میز مذاکره است. ضمن اینکه گفته میشود بخشی از تشدید عملیاتها به خاطر عملیات بهاره طالبان است که از قبل برنامهریزی شده و بخش دیگر هم به خاطر اقدامات راهبردی این گروه برای ازبینبردن کنترل نیروهای دولتی و قطع ارتباط مناطقی از افغانستان است که پس از خروج نیروهای خارجی ممکن است به دست نیروهای دولتی بیفتد. به عبارت روشنتر همانگونه که دولت برای جبران خلأ قدرت ناشی از خروج نیروهای خارجی، برنامهریزی کرده، طالبان هم برنامهریزی خود را انجام داده و اکنون همین امر باعث تشدید خشونتها شده است. در حال حاضر به صورت قطعی ۹ ولایت افغانستان درگیر نبردهای شدید است. تعداد مناطق تصرفشده هم کم نیست. اما اینکه رسانهها نسبت به قبل با دغدغه و حساسیت بیشتر تحولات نظامی میدان را پوشش میدهند در کنار انعکاس نگرانی شدید افکار عمومی، شاید به دلیل این امر باشد که به جهانیان نشان دهند خروج نیروهای حمایت قاطع چه تبعاتی به دنبال داشته و طالبان هم اهل مذاکره و مصالحه نیستند. شاهحسین مرتضوی مشاور اشرف غنی رئیسجمهور افغانستان گفته است طالبان با هدف کسب امتیاز در نشست ترکیه، خشونتها را افزایش دادهاند و بخش عمده تحرکات با هدف جنگ روانی و روحیهبخشیدن به جنگجویانشان است. در عین حال اخبار منتشره حاکی از تشدید عملیاتها دارد که بسیار مهم و تعیینکننده سناریوهای بعد از خروج نیروهای خارجی از افغانستان است. واقعیت این است که سناریوی تشدید ناآرامیها بعد از خروج نیروهای خارجی از افغانستان ازجمله پیشبینیهایی است که همواره محل نگرانی کشورهای همسایه افغانستان بهخصوص جمهوری اسلامی ایران بوده است. در واقع موضوع طالبانیزهشدن قدرت در افغانستان موضوعی است که این روزها شاهبیت اکثر تحلیلهای مربوط به افغانستان است. حتی مقامات آمریکایی در این خصوص ابایی از اذعان به این موضوع ندارند. بهعنوان مثال میچ مککانل رهبر اقلیت جمهوریخواه مجلس سنای آمریکا اخیرا گفته است پس از خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان، به احتمال بسیار طالبان دوباره قدرت را در این کشور از آن خود خواهد کرد. علاوه بر گروه طالبان که طرف اصلی جنگ سخت و خونین ۲۰ساله با آمریکا بودهاند، بسیاری از گروههای اسلامگرای افراطی دیگر مانند شبکه القاعده نیز خروج آمریکا از افغانستان را جشن گرفتهاند. گفتنی است آمریکا روند عقبنشینی حدود دوهزارو ۵۰۰ نظامی باقیمانده خود در افغانستان را از روز پنجشنبه آغاز کرد و در چهار ماه آینده با خروج کامل از این کشور، به حضور ۲۰ساله خود خاتمه خواهد داد. آمریکا امیدوار است که طالبان از القاعده و دیگر گروههای افراطی روی گرداند و بهعنوان یک جریان سیاسی، به نظام حکومتداری افغانستان وارد شود؛ اما براساس اعلام شورای امنیت ملی افغانستان، اکنون بیش از ۲۰ گروه تروریستی همچون تحریک طالبان پاکستان، داعش، حرکت اسلامی ازبکستان، جنبش اسلامی ترکستان شرقی و القاعده، زیر چتر ناامنی ناشی از جنگ طالبان، در خاک افغانستان فعالیت دارند. طالبان گرچه در متن توافقنامه صلح دوحه که در ماه فوریه ۲۰۲۰ با آمریکا امضا کرد، متعهد شد که به هیچیک از اعضای خود و نیز سایر افراد و گروهها از جمله القاعده اجازه نخواهد داد که از خاک افغانستان برای تهدید امنیت ایالات متحده و متحدانش استفاده کنند اما اخیرا شبکه سیانان توانسته است با دو مقام القاعده درباره تصمیم جو بایدن به خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان گفتوگو کند و از محتوای پاسخهای دو هزار کلمهای آنها برمیآید که در خانه ویرانه القاعده جشنی برپا شده است و جنگجویان این شبکه، خیال بازگشت به صحنه مقابله با آمریکا را در ذهن میپرورانند. سخنگوی القاعده که کمتر حاضر میشد به رسانهها پاسخ بدهد، به سیانان گفته است: «به لطف افغانها برای محافظت از برادران مسلحش، بسیاری از جبهههای جهادی در بخشهای مختلف جهان اسلام، مدت طولانی است که با موفقیت فعالیت میکنند. جنگ علیه آمریکا هم در تمام جبههها ادامه خواهد یافت تا زمانی که آنها از بقیه سرزمینهای اسلامی خارج شوند». بسیاری از کارشناسان بر این باورند که گروهها و شبکههای تروریستی اسلامگرا از جمله القاعده با تصمیم دولت بایدن مبنی بر خروج از افغانستان احساس میکنند که میتوانند قد بلند کنند و شاید هم میکوشند که توجهها از شکستهای پیدرپی اخیر خود را به سمتی دیگر معطوف کنند. ضمن اینکه به نظر میرسد طالبان با وجود تعهد به آمریکا در متن توافقنامه دوحه و براساس قاعده قومی «پشتون ولی» به روابط تاریخی خود با القاعده همچنان احترام گذاشته است. باید گفت افغانستان تا چهار ماه دیگر وارد فصلی جدید میشود و اگر گفتوگوهای صلح تا آن زمان به سرانجام برسد و ضمانتهای لازم برای ادغام طالبان و دولت جدید انتقالی تأمین شود، شاید برای ظهور دوباره القاعده، مجال کمتری فراهم شود. اما اگر تلاشهای صلح بینتیجه بماند و طالبان به فشار نظامی متوسل شوند، امکان همکاری تنگاتنگ طالبان با القاعده وجود دارد و با وجود ۲۰ سال جنگ و سرمایهگذاری آمریکا در این کشور، کشورهای منطقه باید شاهد نتایج خسارتبار «خروج غیرمسئولانه» نیروهای خارجی از افغانستان که همانا طالبانیزهشدن قدرت در این کشور است، باشند. متأسفانه تحولات سریع افغانستان نشان از تشدید جنگ دارد و به نظر راه برای ورود مجدد طالبان هموار شده است. بعید نیست در شکل فعلی تماس آمریکا با طالبان، از این به بعد شاهد بروز و ظهور بیشتر این گروه باشیم و این گروه در قدرت به وسیله آمریکا به شکل دوفاکتو به رسمیت شناخته شود. از سوی دیگر مواضع جمهوری اسلامی ایران همواره مورد توجه سایر بازیگران داخلی، منطقهای و بینالمللی مرتبط با افغانستان بوده است. روشن است که جمهوری اسلامی ایران ضمن تأکید بر حفظ ساختارهای قانونی موجود مبتنی بر قانون اساسی این کشور، بر گفتوگوهای بینافغانی تأکید بسیاری داشته و از این منظر انتظار دارد تا مسیر تحولات به شکلی نباشد که خروجی آن، به ایجاد خلأ قدرت در این کشور همسایه بینجامد. در واقع جمهوری اسلامی ایران انتظار دارد دولت آینده ماحصل روند صلح باشد و نتیجه آن جنگ نباشد. در این رابطه همه طرفهای مؤثر در افغانستان، به مواضع متین، اصولی و مؤثر کشورمان اذعان و تصریح داشتهاند. حرف آخر اینکه از آنجا که ارتش، قوای امنیتی و انتظامی افغانستان، ستون اصلی ساختار دولت مرکزی افغانستان هستند، هدف فروپاشی توسط طالبان قرار دارند. لذا چنانچه تحولات آینده که ناشی از خطر رویکارآمدن طالبان است، مورد غفلت قرار گیرد، امکان مهار افراطگرایی و تروریسم در این کشور همسایه ایران که تحولاتش به طور مستقیم بر امنیت ایران تأثیرگذار است، بسیار سختتر از زمان کنونی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.