|

انسانِ کُنش‌مند شرقی

جواد طوسی

کشف دوباره فیلم «گوزن‌ها» به همت همکارمان احسان خوشبخت که زمینه‌ساز نمایش آن در جشنواره روتردام شده است، واقعیتی را نشان می‌دهد: اثر عمیق و سر و شکل‌دار، حتی اگر فضا و شناسنامه و مناسبات آدم‌هایش بومی باشد، قابلیت برد ارتباطی وسیع‌تر در جغرافیای جهانی را دارد. دلیل این ادعا را در همان نمایش اولیه فیلم در سومین دوره «جشنواره جهانی فیلم تهران»، کم‌و‌بیش شاهد بودیم. جایزه بهترین بازیگر مرد در شرایطی به بهروز وثوقی برای ایفای نقش اصلی در «گوزن‌ها» تعلق گرفت که در همان سال فیلم‌هایی چون «زاردوز» جان بورمن، «نگهبان شب» لیلیانا کاوانی، «جاگرنات» ریچارد لستر، «کالیفرنیا نصف به نصف» رابرت آلتمن، «ونسان، فرانسوا، پل و دیگران» کلود سوته، «شازده احتجاب» بهمن فرمان‌آرا و «وسط دنیا» آلن تانر در بخش مسابقه بودند. یادم می‌آید در جلسه مصاحبه مطبوعاتی «گوزن‌ها» در تالار رودکی سابق با حضور مسعود کیمیایی، بهروز وثوقی، فرامرز قریبیان و اسفندیار منفردزاده، اغلب سؤالات از بهروز وثوقی و توضیح در مورد چگونگی ایفای این نقش دشوار بود. او در پاسخ به یکی از این سؤالات، ضمن اشاره به گریم سختش برای اطمینان خاطر افراد حاضر در سالن خندید و گونه‌اش را باز و بسته کرد که خنده متقابل مجری جلسه (منوچهر انور) و عده‌ای از شرکت‌کنندگان در جلسه را به همراه داشت. یکی از حاضرین هم به شباهت داستان فیلم با «دروازه پاریس» رنه کلر اشاره کرد که کیمیایی در جوابش گفت سال‌ها قبل این فیلم را دیده و به‌جز موضوع پناه‌آوردن خلافکاری فراری به یک خانه، فیلمش شباهتی به این کمدی دراماتیک زنه کلر که به تلخی می‌زند ندارد.
«گوزن‌ها» در آبان سال ۵۳ به‌عنوان یک اثر اجتماعی تند با مایه‌های پنهان سیاسی سر‌و‌صدای زیادی در «جشنواره جهانی فیلم تهران» به پا کرد. دبیر دائمی جشنواره هژیر داریوش که اصولا آدم محتاط و دست‌به‌عصا و دور از مسائل و موضع‌گیری‌های سیاسی بود، در برابر این جو ملتهب به‌وجود‌آمده حسابی غافلگیر شده بود و تصور نمی‌کرد که این فیلم کیمیایی آن‌قدر دردسرآفرین شود. خود کیمیایی در صحبتی که با او داشتم به نقش مؤثر زنده‌یاد بهرام ری‌پور (معاون هژیر داریوش) در پذیرفته‌شدن «گوزن‌ها» و راهیابی‌اش به بخش مسابقه جشنواره اشاره داشت. البته او این نکته را هم اضافه کرد که با ترفندی از ارائه نسخه کامل فیلم تا یکی، دو روز مانده به شروع جشنواره خودداری کردند تا با توجه به اطلاع‌رسانی قبلی انجام‌شده دایر بر حضور این فیلم به‌عنوان یکی از فیلم‌های ایرانی بخش مسابقه، دبیر و دیگر برگزار‌کنندگان جشنواره را در‌برابر عمل انجام‌شده قرار دهند.
حال بعد از قریب ۴۷ سال دوباره نام «گوزن‌ها» (این بار برای نمایش در یک رویداد هنریِ معتبر جهانی) برسر زبان‌ها افتاده است. در‌ این مدت، اتفاقات زیادی برای این فیلم مهم و تاریخ‌ساز و پرحرف‌وحدیث افتاده است؛ از توقیف یک‌ساله آن و تغییر پایان‌بندی‌اش تا حادثه تلخ و فاجعه‌آفرین سینما‌رکس آبادان و نمایش کوتاه آن با همان سکانس پایانی اصلی خود و... انتخابش در دو دوره (با فاصله 10ساله) در نظرسنجی منتقدان «مجله فیلم» به‌عنوان بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران. هنوز ملاک داوری در مورد خوب و بد سینمای مسعود کیمیایی از سوی برخی از منتقدان این فیلم و «قیصر» است. حالا فرصتی پیش‌آمده تا فیلمی با این شناسنامه و پس‌زمینه ثبت‌شده در تاریخ سینمای ایران، در معرض دید مخاطبین یک جشنواره شناخته‌شده خارجی قرار بگیرد. از این منظر، می‌شد خیلی زودتر امکان عرضه و نمایش فیلمی با این ابعاد چند‌وجهی را در خارج از این جغرافیا فراهم کرد تا جزئیات و ارزش‌ها و ظرافت‌های پنهانش بیشتر عیان شود. چه ارزشی والاتر از اینکه فیلمی آن‌قدر ماهرانه با زبان سینما و تصویر به انسان و جامعه و آدم‌بودن در کانون «رفاقت» و چگونه زیستن در خطی عدالتخواهانه بپردازد و همچنان تازه و افراشته باشد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.