سند همکاری ایران و چین، چالش تحریمها و آینده اقتصاد ایران
ابوذر مرادی: چین درحالحاضر با 49 کشور و سه اتحادیه منطقهای سند همکاری مشترک دارد. سند همکاری ایران و چین در بالاترین سطح یعنی مشارکت جامع استراتژیک تنظیم شده است. با توجه به سیاست خارجی محافظهکارانه چین، آیا امضای سند همکاری با ایران آن هم در چنین سطحی با وجود شدیدترین تحریمهای ایالات متحده میتواند نشانهای از نوعی چرخش در سیاست خارجی چین در مواجه با ایالات متحده آمریکا باشد؟ یکی از شبهاتی که این روزها درمورد سند مذکور در فضای عمومی مطرح شده این است که «ایران بهواسطه تحریمها و شرایط نامناسب اقتصادی در مقایسه با چین در وضعیت ضعف قرار دارد، در چنین شرایطی ایران نباید با یک قدرت فرامنطقهای در حدواندازههای چین وارد یک توافق جامع در این سطح شود». باید در نظر داشت که اساسا توافق میان کشورها بر پایه نیاز دو طرف به یکدیگر شکل میگیرد. نیاز چین به ایران با وجود گسترش روابط چین و ایالات متحده از اوایل دهه1980 تاکنون، همواره تنشهای سیاسی بین دو کشور وجود داشته ولی عموما این تنشها بهواسطه منافع مشترک اقتصادی بین دو طرف در سطح کنترلشدهای باقی میماندند. از سال 2015 به بعد به دلیل رشد سریع اقتصادی و بهبود جایگاه چین در زنجیرههای ارزش جهانی تولید کالاها و خدمات طی سه دهه گذشته، شرایط تغییر کرده است. درحالحاضر از 28 زنجیره ارزش عمده جهانی، ایالات متحده در 18 زنجیره کنترل بخشهای با ارزش افزوده بالا (تکنولوژی، طراحی، برندها و...) را در اختیار دارد، درحالیکه چین توانسته است در سالهای گذشته در 12 زنجیره ارزش جایگاه خود را تقویت و به ایالات متحده نزدیک کند. ادامه این روند منجر به برهمخوردن تقسیم کار بینالمللی به نفع چین و قرارگرفتن چین در مرکز مدل مرکز - پیرامون نظم جهانی و حرکت سرمایههای مالی به سمت چین و انباشت سرمایه در این کشور میشود. بعد از سال 2015، بهواسطه کاهش منافع اقتصادی ایالات متحده از رابطه با چین، دیگر منافع مشترک اقتصادی بهعنوان یک اهرم کنترلی جهت کاهش تنشهای سیاسی دو کشور بهخوبی عمل نمیکند. افزایش سطح تنشها در هنگکنگ بین دولت مرکزی چین و دولت محلی، مداخله فعالتر ایالات متحده در تایوان و در نتیجه گسترش سطح تنشها بین چین و تایوان، افزایش جنگ تجاری بین دو کشور و همچنین حضور فعالتر نیروهای نظامی ایالات متحده در دریای جنوبی چین از زمان رویکارآمدن دونالد ترامپ و ادامه همین روند با تغییر دولت و رویکارآمدن جو بایدن، مهر تأییدی بر این واقعیت است. لازم به ذکر است که برای اولین بار در سند امنیت ملی ایالات متحده در سال 2017 از چین بهعنوان مهمترین تهدید برای ایالات متحده یاد شده است. از طرفی دیگر با دستیابی به تکنولوژی استخراج نفت شیل، از سال 2010 به بعد میزان وابستگی ایالات متحده به نفت خاورمیانه بهشدت کاهش یافته، واردات نفت از کانادا و مکزیک جانشین نفت خاورمیانه شده است؛ بهطوریکه درحالحاضر میزان صادرات نفت خاورمیانه به ایالات متحده به کمتر از 500 هزار بشکه در روز رسیده است. برآوردها از میزان تولید و مصرف نفت خام ایالات متحده بیانگر آن است که در سال 2024 میزان تولید نفت خام ایالات متحده نزدیک به 20 میلیون بشکه و میزان مصرف آن به حدود 17 میلیون بشکه در روز میرسد و عملا ایالات متحده از بزرگترین مصرفکننده نفت خام به صادرکننده آن تبدیل میشود. درحالیکه بهواسطه بهبود تکنولوژی، میزان مصرف سوختهای فسیلی در ایالات متحده در حال کاهش است، در طرف مقابل میزان مصرف نفت خام چین بهطور مداوم در حال افزایش است و درحالحاضر به عدد 13 میلیون بشکه در روز رسیده و حدود 60 درصد نفت خام مصرفی چین نیز از منطقه خاورمیانه تأمین میشود. بهاینترتیب اهمیت ژئوپلیتیک و ژئواقتصادی منطقه خاورمیانه برای ایالات متحده کاهش یافته و برای چین در حال افزایش است. برنامه کاهش حضور نظامی ایالات متحده از منطقه خاورمیانه و خلیج فارس با هدف حضور فعالتر در دریای جنوبی چین را نیز میتوان در همین راستا تفسیر کرد. با خروج نیروهای ایالات متحده از منطقه خلیج فارس و افزایش سطح تنشها در این منطقه بهواسطه خلأ قدرت ایجادشده، درصورتیکه منجر به آسیب به زیرساختهای نفتی کشورهای نفتی منطقه شود، بازنده چنین اتفاقی بیش از آنکه ایالات متحده باشد چین خواهد بود. در چنین شرایطی با توجه به احتمال افزایش سطح تنشها میان ایالات متحده و چین، خروج نیروهای نظامی ایالات متحده از منطقه خاورمیانه و اهمیت استراتژیک بالای خاورمیانه برای چین در دوره جدید، به نظر میرسد برای این کشور، ایران یک جایگاه منحصربهفرد خواهد داشت. ایران بهواسطه تاریخ طولانیاش دارای نفوذ فرهنگی گسترده در منطقه است و درحالحاضر بدون پشتوانه قدرتهای بزرگ و تنها با اتکا به توان داخلی خود به یک قدرت برتر نظامی منطقهای تبدیل شده و تنها کشور خاورمیانه است که همپیمان ایالات متحده محسوب نمیشود. در کنار این موارد ایران خود دارای ذخایر عظیم نفت خام و گاز طبیعی نیز هست. واقعیت آن است که در دهه گذشته دست برتر ایران در اتفاقات عراق، سوریه و یمن این نکته را به قدرتهای بزرگ فرامنطقهای و همچنین کشورهای منطقه خاورمیانه بهویژه عربستان سعودی فهمانده است که بدون درنظرگرفتن منافع ایران و همکاری با آن امکان ایجاد ثبات و امنیت در منطقه وجود نخواهد داشت. در چنین شرایطی اتخاذ سیاست منطقهای هوشمندانه از سوی ایران و بازکردن در گفتوگو با کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس بهویژه عربستان سعودی زمینه را برای همکاریهای مشترک جهت تأمین امنیت منطقه خلیج فارس توسط کشورهای منطقه و با نقش فعالتر ایران فراهم خواهد کرد. نیاز ایران به چین ایران کشوری تاریخی است و متأسفانه در سه قرن اخیر تجربیات تلخ فراوانی را بهواسطه عملکرد نامناسب قدرتهای مسلط در حافظه تاریخی خود دارد. در بستر چنین تجربه تلخ تاریخی، انقلاب اسلامی سال 57 با شعار استقلال و آزادی نظام سیاسی را در کشور مستقر کرد که اصلیترین رکن سیاست خارجیاش ایجاد موازنه منفی بین ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوری بود. نتیجه آنکه ایران بهواسطه انقلاب اسلامی 57 برخلاف چین که در سال 1979 با بهبود روابط خارجیاش با ایالات متحده نقش فعال و جدیدی را برای خود در دنیای تکقطبی پساجنگ سرد تعریف کرد، مسیر دیگری را انتخاب کرد و از نظم بینالملل خارج شد. از آنجایی که ایران صادرکننده نفت خام بهعنوان یک کالای استراتژیک در زنجیره ارزش جهانی بود، با وجود خروج از نظم بینالملل ارتباط اقتصادیاش کموبیش با نظم موجود حفظ شد. هرچند بهواسطه تحریمهای اولیه ایالات متحده آمریکا امکان بهرهمندی ایران از بزرگترین مزیت رقابتیاش بهعنوان یک کشور درحالتوسعه یعنی مزیت متأخربودن محروم ماند تا از طریق انتقال تکنولوژیهای موجود و دستیابی به بازارهای بزرگ کشورهای توسعهیافته با ریسک بسیار پایینتر اقدام به ارتقای صنعتی و بازسازی اقتصادی خود کند. با اعمال تحریمهای ثانویه ایالات متحده علیه ایران بهویژه تحریم نفت خام و بانک مرکزی در سال 1390 عملا ایران بهطورکامل از زنجیره ارزش جهانی تولید کالاها و خدمات به بیرون پرتاب شد. برای جبران عقبماندگیهای دهه 90 هجری شمسی، آنچه بیش از هر عاملی دیگر برای توسعه اقتصادی کشور حیاتی است، ورود مجدد ایران به درون زنجیره ارزش جهانی تولید کالاها و خدمات است. سادهترین مسیر برای ایران درحالحاضر جهت بازگشت سریع به زنجیره ارزش جهانی ازسرگیری مجدد صادرات نفت خام است. با توجه به اهمیت استراتژیک جایگاه ایران برای چین در نظم در حال شکلگیری جهانی جدید جهت تضمین دسترسی این کشور به انرژیهای فسیلی منطقه خاورمیانه، تنظیم سند همکاری ایران و چین در بالاترین سطح با وجود شدیدترین تحریمهای ایالات متحده میتواند نشانهای از نوعی چرخش در سیاست خارجی چین در مواجه با ایالات متحده آمریکا باشد و با وجود تحریمهای نفتی ایالات متحده مسیر ایران برای بازگشت به بازار نفت از طریق چین تسهیل شود. لازم به ذکر است که با وجود تغییر توازن قدرت در جهان با تقویت ساختار چندقطبی و ظهور قدرتهای نوین جهانی مانند چین و اهمیت استراتژیک جایگاه ایران برای این کشور در نظم جدید، ایران نباید تمام تخممرغهایش را در سبد چین قرار دهد. بهترین استراتژی برای ورود ایران به زنجیرههای ارزش جهانی تولید، بهکارگیری نوعی موازنه بین گرایش به شرق و غرب است. افزایش سطح تنش بین چین و ایالات متحده این فرصت تاریخی را برای ایران ایجاد میکند که بهطور همزمان از یکسو با استفاده از فرصتهای اقتصادی موجود در سند همکاری جامع استراتژیک ایران و چین تحریمهای ایالات متحده را تا جای ممکن بیاثر کرد و از سویی دیگر با بازی با کارت چین در رقابت بین چین و ایالات متحده قدرت چانهزنی خود را در مذاکرات با ایالات متحده جهت وادارکردن این کشور به برداشتن تحریمهای اولیه و ثانویه افزایش دهد. ایران کنونی بهواسطه تجربه 40 سال سیاست خودکفایی، بهویژه طی 10 سال گذشته، دارای تنوع صنعتی است. در صورت برداشتهشدن تحریمها و بازگشت به زنجیرههای ارزش تولید جهانی و اتخاذ استراتژی توسعهای مناسب با هدف حفظ و ارتقای صنایع موجود نه برچیدن آنها، ایران این شانس را دارد که از طریق بهبود سطح همکاری با کشورهای توسعهیافته صنایع موجود را ارتقا دهد و میزان بهرهوری آنها را افزایش و رشدهای اقتصادی بالایی را برای جبران سریع عقبماندگیهای اقتصادی گذشته خود تجربه کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.