سفری به دوردستهای جسم و جان
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
فیلمهایی که به بررسی زندگی کاشفان بزرگ و راههایی که طی کردهاند میپردازند، شاید در نگاه اول چندان تناسبی با صحبتهای قبلی ما نداشته باشد. هرچه باشد ما به طور عمده درباره انبوهی از فیلمهای علمی-تخیلی صحبت میکنیم که بارقه علم در آنها بسیار پررنگ است. کاشفان کسانی بودند که به طور عمده به لوازم سفر همانند نقشهخوانی و ستارهخوانی آشنا بوده، جرئت بسیار داشته و میتوانستند ریسکهای بزرگی کنند. همین خصوصیات نیز باعث شده که به موفقیتهایی اینچنین بزرگ دست یابند. اما واقعیت اینجاست که این اکتشافات بیش از هر چیزی درباره عطش انسان نسبت به کشف دنیاهای جدید است؛ همان چیزی که در علم سبب پیشرفت میشود. شاید و حتما انگیزههای دیگری نیز در پس ذهن این کاشفان بوده است. ازجمله میتوان به حس ماجراجویی، تمایل به کسب شهرت و ثروت اشاره کرد. اما بالاتر از همه اینها آن هم برای کسانی که میدانند خطر مرگ در چنین سفرهایی بالاست، مهمترین انگیزه همان حس کشف دنیاهای نو است. دنیای نو میتواند به معنی هویت نو و زندگی نو باشد و یک فرد با کشف چنین دنیایی، آن را برای خود کرده و خود را تغییر میدهد. پس چنین سفرهایی عملا به رشد آگاهی انسان یاری رساندهاند. نمیتوان از نقش کشف آمریکا، استرالیا، اندونزی، قطب شمال و جنوب و هزاران جای دیگر در پیشبرد تکامل انسانی چشمپوشی کرد. همین حالا که من دارم این یادداشتها را مینویسم، سازمان ناسا در حال انجام یکی از بزرگترین سفرهای انسانی روی مریخ است. اینکه با قدرت تمام، فضاپیمایی را در سطح مریخ بنشانند و هلیکوپتر کوچکی را در سطح آن به پرواز دربیاورند و حتی دست به تولید اکسیژن در محیط خشک و خطرناک مریخ بزنند، جز تلاش برای کشف و خلق دنیاهای نو، هیچ معنای دیگری ندارد. سفرهای انسانی ادامه دارد. انسان آرام نمیگیرد، هرچند این تلاشها منجر به تغییر ماهیت خود او شود. شاید هنوز مناطقی کشفنشده روی زمین وجود داشته باشد، اما فضای بیکران مهمترین مکانی است که دیر یا زود انسان باید به دوردستترین مناطق آن سفر کند. این سفر مستلزم تغییرات بسیاری خواهد بود که ما در بعضی از یادداشتهای قبلی به آن پرداختهایم. شاید باید به یک سایبورگ بدل شویم تا بتوانیم فشار ناشی از چنین سفرهایی را تحمل کنیم. شاید باید تغییری در ساختار بیولوژیک یا حتی فیزیکی ما اتفاق بیفتد. اینها همه موضوعاتی است که به تغییر ماهیت انسانی منجر خواهد شد، اما انسان برای کشف دنیاهای جدید مطمئنا دست به همه آنها خواهد زد. فیلم «نوا زمبلا» به یکی از این سفرهای اکتشافی در زمانهایی میپردازد که خوی استعماری انسان او را به کاوش در منابع و راههای جدید کشاند. ملوانان و ناخدایان بسیار متبحر با جرئت فراوان سعی کردند که در مسیرهای تازه قدم بگذارند و بسیاری نیز جان خود را روی این کار گذاشتند. این فیلم سفری واقعی را از گذرگاه شمال شرقی به نمایش میگذارد. وقتی به دنبال حمله اسپانیا، راههای کشور هلند به نواحیای چون هند و چین بسته شده بود آنها برای تجارت با این کشورها به دنبال کشف مسیرهای تازهای هستند و با مشقت بسیاری که در این فیلم به نمایش درآمده و منجر به فوت چند نفر از آنها هم شده، این مسیر را درنهایت پیمودند. آنها در میان یخهای قطب شمال گیر افتادند. با سرما و خرس قطبی جنگیدند. گرسنگی و تشنگی را تحمل کردند تا درنهایت توانستند به اهداف خود برسند. اما نکات بسیار مهمی در این فیلم وجود دارد که انسان را به تأمل واداشته و راز پیروزی یک ملت را مشخص میکند. قهرمان اصلی فیلم اتفاقا کسی است که تا به حال به هیچ سفر دریاییای نرفته است. اما فرد دانشمندی است که میتواند بخواند و بنویسد و در عین حال میتواند از روی ستارگان جهت حرکت را پیدا کند. درنهایت هم، هم اوست که رهبری گروه را بر عهده گرفته و میتواند سایرین را نجات دهد. آنچه او را از همه متمایز میکند تمایل وی به نوشتن است. او با این توصیهنامه وارد کشتیای میشود که میتواند این سفر را بنویسد. میتواند کار این افراد را جاودانه کند و کاپیتان کشتی که به فراست این موضوع را دریافته، او را به کشتی میبرد. او در مشاجرهها برای تعیین مسیر حرکت کشتی، حضور دارد. او به جزئیات دقت کرده و همه را یادداشت میکند و همین کار اوست که سبب میشود نام این افراد و کاری که انجام دادند در حافظه تاریخ ثبت شود. نوشتن در بدترین شرایط حتی زمانی که معلوم نبود بتوانند به زندگی خود ادامه دهند و حفظ این یادداشتها تا آخرین لحظه از خصوصیات یک دانشمند است؛ کسی که میداند تداوم وجود انسان به علم و ثبت دادهها وابسته است. اینکه فردی در سال 1596 چنین خطری را به جان بپذیرد فقط برای اینکه روایت آن را بنویسد نهایت حس تأملی دانشمندانه در جهان است. فیلم به تمامی این دلایل، دیدنی است. سفر آغاز میشود. مخاطرات بسیاری همراه با این سفر وجود دارد. اینکه در یک کشتی کوچک این همه انسان برای مدتزمان زیادی باید با یکدیگر زندگی کنند فقط میتواند نشان از نظمی دقیق و درعینحال کشنده باشد. فقط دریا و کشتی و کوچکبودن آن نیست. سرمای کشنده و بعد گیرکردن در تودههای یخ و نابودی کشتی بر تمام این خطرات افزوده میشود. آنها با درایت از باقیمانده کشتی برای خود سرپناهی ساخته و زمستان را با هر مشقتی که میشد سر میکنند. اما حالا که بهار آمده و یخها در حال آبشدن است حس حرکت به جلو آنها را وادار میکند که از همان خانهای که داشتند قایقهای کوچکی ساخته و دوباره دل به دریا بزنند. کاری که سرانجام آنها را به نجات رسانده و در عین حال راهی جدید را در برابر انسان میگشاید. کارگردان سعی کرده تمام این تلاشها و مشقتها را بهخوبی نشان دهد. از سوی دیگر اینکه فیلم از چشم یک دانشمند نویسنده نقل میشود به زیبایی آن افزوده و بهنوعی طلیعههای رویش بارقههای علمی را در اروپای قرون وسطا بهخوبی نشان میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.