حل یک معمای ۴۰ساله
امیرنظام امیری* : در سال ۱۹۸۳ میلادی، تیمی از منجمان به رهبری «استفان اشنایدر» که خود دانشجوی دکتری در آن زمان بود، به اندازهگیری ویژگیهای یک کهکشان دوردست پرداختند. آنها از نظر تکنیک رصدی نیاز داشتند تا به اندازهگیری تصویری موسوم به نام آسمان سیاه بپردازند. در حین این اندازهگیری که توسط تلسکوپ فضایی رادیویی آرسیبو در ایالات متحده آمریکا انجام شد، متوجه شدند در تصویری که از نظر فنی گرفتهاند، توزیعی عظیم از گاز سرد هیدروژن وجود دارد که اندازهگیری آنها روشن کرد اندازه این ابر گازی در حدود شش برابر بزرگتر از کهکشان خودمان، کهکشان راه شیری، است که دارای طولی در حدود 650 هزار سال نجومی است. به دلیل شکل حلقهایمانند آن و اینکه در امتداد صورت فلکی لئو بوده است، نام آن را حلقه لئو گذاشتند. کشف چنین ابر غولآسای گازی و نبود هیچگونه ستارهای در این حلقه، سؤالهای بسیار زیادی را در تشکیل ساختار و تحول کهکشانها به وجود آورد. براساس فیزیک نظریه تشکیل ساختار، چنین ابری با این ابعاد باید بر اثر فروپاشی گرانشی منجر به شکلگیری یک یا چند کهکشان میشد که خود آنها نیز باید حاوی ستارههایی میبودند. درباره شکلگیری این ابر، به طور کلی، میتوان دو سناریوی محتمل را بررسی کرد. این ابر عظیم گازی میتواند متعلق به یک کهکشان بوده باشد که بر اثر رخداد(هایی) این گاز عظیم از کهکشان بیرون رانده شده یا اینکه در سناریوی دوم، این ابر عظیم بقایای باستانیای باشد از دوره شکلگیری کهکشانها که به دلایلی به طور ایزوله باقی مانده است. حال بعد از گذشت ۴۰ سال، تیمی تحقیقاتی از مرکز مطالعات اخترفیزیک ایتالیا (INAF) به رهبری «ادویج کوربلی» به پاسخی محکمتر به حل این معما دست یافتهاند. ازآنجاکه تحول ستارگان اساس فهم فیزیک ما از تشکیل ساختار است، این تیم از این موضوع فیزیکی بهره بردهاند که اندازهگیری فلزیت این حلقه میتواند به ما نشان دهد که کدامیک از دو سناریوی مطرحشده قابل قبول است. به نقل از کوربلی میتوان بیان کرد که تنها راهحل این معما برای پیبردن به منشأ حلقه لئو اندازهگیری مقدار عناصر سنگین توزیعشده در گاز مشاهدهشده است. این عناصر توسط ستارگان شکل گرفته است و در گذر زمان و تحول ستارگان بر حسب جرمشان، عناصر سنگین و سنگینتری میتوانند شکل بگیرند. ازآنجاییکه در حلقه لئو عناصر سنگینی وجود دارند، نشان میدهد که این گاز بهجامانده از دوران باستانی کیهان نیست، چراکه اگر این گاز دستنخورده میبود، باید انتظار داشت که عناصر سبکی مانند هیدروژن، هلیوم و مقداری لیتیوم در آن یافت میشد؛ عناصری که در زمان انفجار بزرگ ساخته شدهاند و نه ستارگان. از این جهت تمرکز تحقیقات باید به این سمت سوق پیدا کند که باید به دنبال ستارگانی بود پرجرم که بتوانند این عناصر سنگین را تولید کنند و به فضای میانستارهای خودشان یا همان گازی که یونیزه کردهاند پخش کنند. ازآنجاکه بررسی و رصد اینگونه محیطهای میانستارهای نیازمند ابزارآلات بسیار قدرتمند است، با استفاده از یکی از ابزارآلات بسیار حساس به نام MUSE که روی تلسکوپ VLT سوار است، منجمان توانستند روی سه توده ابری متراکم هیدروژن در این ابر حلقهای لئو که در تابش انرژی بالای UV غالب بوده است، تمرکز کرده و آنها را به دقت بررسی کنند. برای بار نخست، محققان متوجه شدند که در این نواحی بهشدت یونیزهشده، ستارگانی نادر و ایزوله که جرم آنها در حدود ۳۰ تا ۴۰ برابر جرم خورشید است، وجود دارند. وجود چنین ردهای از ستارگان و سحابی یونیزهشده به واسطه آنها این اجازه را میدهد تا مقدار فلزیت آنها را اندازهگیری کرد. وجود فلزیت بالا در این ابر گازی غولآسا نشان از تحولهای پیدرپی ابر لئو دارد و در نتیجه فرض مطرحشده را که این ابر گازی مرتبط به دوران کهن کیهان است، رد میکند. «فیلیپو منوچی» و «جیوانی کرسچی» از همکاران ارشد این تحقیق بیان میکنند که بسیار زیبا و شایان اهمیت است که روشهایی که در اندازهگیری فلزیت در کهکشانهای معمولی انجام میدادهایم، به طور دقیقی روی ابر لئو توانستیم اعمال کنیم و نتایج حیرتبرانگیزی را مبتنی بر وجود عناصر سنگین بیابیم. همچنین متوجه شدهایم که ستارگان سنگین در توزیع و تولید عناصر سنگین و القای آن به محیط پیرامونشان نقش اساسی را دارند. تحقیقات نشان میدهد که باید ستارگان پرجرمی وجود داشته باشند تا بتوانند گاز را در ابر لئو یونیزه کنند. مشاهدات و اندازهگیریهای دقیقتر همچنین نشان میدهد که فلزیت این نواحی به قدری بالاست که از حیث دانش ما روی تشکیل ساختار، باید ستارگان پرجرم بیشتری در این نواحی وجود داشته باشند که تاکنون مشاهده نشدهاند. این سؤال مطرح میشود که چرا ما نمیتوانیم غالب این دسته از ستارگان پرجرم را در این نواحی مشاهده کنیم. وجود چنین مقدار بالایی از فلزیت در گاز مشاهدهشده و عدم وجود کافی ستارگان پیر که باعث ایجاد این مقدار فلزیت بالا در حلقه لئو در گذر زمان شدهاند به این نکته اشاره میکند که این گاز باید در گذشته با مقدار فلزیت مشابهی در دیسک یک کهکشان میبود و بعدتر توسط برخورد دو کهکشان با یکدیگر و تحت تأثیرات اثرات کشندی گرانشی، این بخش از گاز به صورت حلقهای از کهکشان جدا شده و توسعه یابد. این معمای ۴۰ساله که حلقه لئو از کجا نشئت گرفته است، حل شده، اما کماکان سؤال جدیدی را به وضوح نشان داده است: چرا ستارهزایی در این ابر غولآسای گازی به طور کامل خاموش شده است؟! * دانشجوی دکتری فیزیک و نجوم دانشگاه فلورانس، ایتالیا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.