زمین در بحران، انسانها در تکاپوی بقا
شایان صولتی
جمعیت دنیا سالانه ۵۱ میلیارد تن گاز گلخانهای به اتمسفر زمین اضافه میکند و اگرچه این رقم در طول سالهای گوناگون کمی بالا و پایین میشود اما روند کلی آن رو به افزایش است. اما برای پیشگیری از تغییرات اقلیمی که دانشمندان نسبت به آن هشدار دادهاند، چه باید کرد؟ سؤالات بسیاری در این راستا ذهن مخاطبان و شاید حتی مسئولان را به خود مشغول کرده است، سؤالاتی مانند: آیا میتوان واقعا اقدامی مؤثر و عملی انجام داد؟ چه مقدار کاهش میتواند از این فاجعه جلوگیری کند؟ و آیا استفادهنکردن از سوختهای فسیلی بدین معناست که ما دیگر نباید با وسایل نقلیه مرسوم (ماشین، هواپیما، کشتی و...) جابهجا شویم؟ در این مقاله به این سؤال پاسخ میدهم که اساسا شیوه عملکرد گازهای گلخانهای به چه صورت است و چرا باید هرچه زودتر دست از تولید این نوع گازها برداریم. برای متوقفکردن پدیده گرمایش جهانی و پیشگیری از عواقب خطرناک آن، ما باید دست از اضافهکردن گازهای گلخانهای به اتمسفر برداریم. نیل به این هدف به نظر دشوار میرسد، زیرا واقعا هم دشوار است. بشر تا به حال اقدامی به این بزرگی انجام نداده است. تمام کشورها باید روشهایشان را تغییر دهند. تقریبا تمامی فعالیتهای انسان در زندگی مدرن -کشت محصولات، تولید محصولات و جابهجایی بین نقاط مختلف- باعث آزادسازی گازهای گلخانهای میشود و به مرور زمان افراد بیشتری به این سبک زندگی عادت میکنند و زمانی که این اتفاق بیفتد، تغییر آن کار آسانی نخواهد بود. اگر به این روند دست نزنیم، دنیا به تولید گازهای گلخانهای ادامه میدهد، تغییرات اقلیمی وخیمتر میشود و تأثیرات این قضایا روی زندگی انسانها فاجعهبارتر خواهد شد. بنابراین ما باید در تولید گازهای گلخانهای به عدد صفر برسیم. دلیل اینکه چرا باید به مقدار صفر برسیم ساده است. گازهای گلخانهای گرما را روی سطح زمین گیر میاندازند و باعث افزایش متوسط دمای سیاره میشوند. هرچه مقدار گازهای گلخانهای بیشتر باشد، افزایش دما بیشتر خواهد شد. وقتی گازهای گلخانهای وارد اتمسفر میشوند، برای مدتی طولانی آنجا باقی خواهند ماند؛ چیزی حدود یکپنجم دیاکسیدکربنی که امروزه وارد اتمسفر میشود، تا ۱۰ هزار سال بعد آنجا خواهد ماند. در دوران ماقبل صنعتیشدن، یعنی قبل از نیمه قرن هجدهم، چرخه کربن در سیاره زمین کموبیش در تعادل قرار داشت؛ بدین معنا که گیاهان و سایر موجودات، تقریبا تمام دیاکسیدکربن تولیدشده توسط ما را جذب میکردند. اما بعد از آن شروع کردیم به سوزاندن سوختهای فسیلی و هرچه زمان گذشت، به مقدار آن افزودیم چراکه جمعیتمان افزایش یافت و نیازهای ما هم با گذشت زمان متفاوت شد. این سوختها که ما شروع به استفاده از آن کردیم، از کربنی تشکیل شدهاند که زیر سطح زمین انبارش شده بودند و به این شیوه که درختانی که میلیونها سال قبل خشک شده و به خاک افتاده بودند، تحت فشار لایههای زمین و طی گذشت میلیونها سال به نفت، زغالسنگ یا گاز طبیعی تبدیل شدند. ما با استفاده و سوزاندن آنها عملا هر روز داریم به مقدار کربن اتمسفر اضافه میکنیم. باید در این برهه با این واقعیت روبهرو شویم که هیچ مسیر واقعبینانهای برای بهصفررساندن این مقدار آلودگی وجود ندارد، غیر از کنارگذاشتن کامل سوختهای فسیلی یا متوقفکردن تمام فعالیتهای دیگری که موجب تولید گازهای گلخانهای میشوند (فعالیتهایی نظیر تولید سیمان، استفاده از کود یا نشت متان از نیروگاههایی که با گاز طبیعی کار میکنند). اما هر جور که حساب کنیم، حتی در آینده عاری از کربن، مقداری آلودگی تولید خواهیم کرد که باید با استفاده از فناوریهای پیشگامانه، بتوانیم این مقدار را از محیط زندگیمان پاکسازی کنیم. شاید بتوانیم این رویکرد را اینگونه هم معنا کنیم که رسیدن به مقدار صفر، واقعا به معنای صفرشدن گازهای گلخانهای نیست. منظور از این عبارت، نزدیکشدن به صفر است. این یکی از آن آزمونهای صفر یا ۱۰۰ نیست که اگر نمره ۱۰۰ بگیریم همهچیز عالی خواهد شد و اگر حتی نمره ۹۹ بگیریم، فاجعه به حساب بیاید. اما هرچه مقدار کاهش آلودگی تولیدی کمتر باشد، منافعش برایمان بیشتر خواهد بود. امیدوارم البته این جمله باعث گمراهی افراد نشود. برای اینکه بتوانم بهتر منظورم را توضیح دهم بیایید یک مثال را با هم بررسی کنیم، فرض کنید که تمامی افراد، سازمانها و مسئولان بخواهند کاهش 50درصدی را در تولید گازهای گلخانهای (که در ادامه درباره اینکه چه گازهایی را گلخانهای مینامند و اساسا شیوه عملکردشان به چه صورت است، صحبت خواهم کرد) در دستور کار خود قرار دهند و تضمین کنند که آلودگیهای ناشی از فعالیتهایشان را نصف کنند. آن وقت چه اتفاقی میافتد؟ کاهش ۵۰درصدی در اضافهکردن گازهای گلخانهای نمیتواند افزایش دمای زمین را متوقف کند بلکه فقط میتواند روند آن را کند کرده و بهنوعی فاجعه را به تعویق بیندازد، نه اینکه از آن پیشگیری کند. فرض کنید درنهایت بتوانیم به ۹۹ درصد کاهش آلودگی برسیم. کدام کشورها یا کدام بخشهای اقتصاد باید یک درصد سوخت فسیلی باقیمانده را مصرف کنند؟ چطور میتوانیم درباره چنین چیزی تصمیمگیری کنیم؟ درواقع برای پیشگیری از بدترین سناریوهای اقلیمی ممکن، نهتنها باید دست از افزودن گازهای گلخانهای بیشتر به اتمسفر برداریم، بلکه باید فرایند زدودن مقداری از گازهایی را که از پیش به اتمسفر وارد کردهایم، آغاز کنیم. احتمالا شنیده باشید که از این گام با عنوان آلودگی منفی خالص نام برده باشند. این اصطلاح بدین معناست که درنهایت باید به جایی برسیم که بیشتر از آنچه گازهای گلخانهای تولید میکنیم، گازهای گلخانهای را از اتمسفر خارج کنیم، تا به این ترتیب بتوانیم افزایش دما را محدود کنیم. بیایید اتمسفر زمین را مانند یک وان حمام فرض کنیم. ما با فعالیتهایی که از زمان صنعتیشدن و در طول تاریخ انجام دادهایم، بخشی از این وان حمام را پر کردهایم. حالا اگر فقط آهنگ ورودی این وان حمام را کند کنیم، باز هم درنهایت به مرور زمان ما با وانی روبهرو خواهیم شد که پر شده و دیگر جایی برای ورود آب نخواهد داشت. بنابراین برای اینکه بتوانیم به هدفمان برسیم باید نهتنها دیگر به این وان، آب اضافه نکنیم بلکه باید شیر خروجی آن را هم باز کنیم تا دوباره به تعادل برسد.
اندک، یعنی بسیار برخی افراد وقتی با این خبر مواجه میشوند که از زمان ماقبل صنعتیشدن تا به امروز، دما (به طور متوسط) یک درجه سانتیگراد افزایش داشته است، گمان میکنند که موضوع مهمی نیست و چرا باید برای یک درجه افزایش دما اینهمه هیاهو راه بیفتد؟ باید به این نکته توجه داشت که در مبحث تغییرات اقلیمی، تغییر حتی به اندازه چند درجه، بسیار بزرگ و معنادار است. احتمالا اگر به این نکته توجه کنیم که طی عصر یخبندان گذشته، متوسط دمای زمین فقط شش درجه سانتیگراد از امروز پایینتر بوده دیگر حتی تغییرات کوچک خارج از استاندارد را جدی خواهیم گرفت و ساده از کنار آن عبور نخواهیم کرد. اما اصلا گرمشدن سیاره چه ارتباطی به آلودگی ناشی از گازهای گلخانهای دارد؟ بهتر است که از مسائل مقدماتی آغاز کنیم. دیاکسیدکربن متداولترین گاز گلخانهای است، اما گازهای گلخانهای دیگری هم وجود دارند، مثلا نیتروز اکسید و متان. احتمالا در مطب دندانپزشکی از نیتروز اکسید استفاده کرده باشید -که به گاز خنده هم معروف است- و متان جزء اصلی تشکیلدهنده گاز طبیعی است که احتمالا برای روشنکردن اجاق گاز یا آبگرمکن از آن استفاده میکنیم. بسیاری از این گازها در مقایسه با دیاکسیدکربن گرمایش بیشتری را موجب میشوند -مثلا متان وقتی به اتمسفر وارد میشود، ۱۲۰ مرتبه بیشتر از دیاکسیدکربن گرمایش ایجاد میکند، اما به اندازه دیاکسیدکربن در اتمسفر باقی نمیماند. برای سادهترکردن موضوع، اغلب افراد تمام گازهای گلخانهای را در یک دستهبندی موسوم به گازهای معادل دیاکسیدکربن قرار میدهند. احتمالا این اصطلاح را به صورت اختصاری آن (CO2e) دیده باشید. اصطلاح گازهای معادل دیاکسیدکربن را از آن جهت به کار میبریم که برخی از این گازها مقدار گرمای بیشتری را در اتمسفر زمین گیر میاندازند، اما به اندازه دیاکسیدکربن در اتمسفر باقی نمیمانند. باوجوداین، گازهای معادل دیاکسیدکربن هم معیار سنجش کاملی نیستند، چون درنهایت، آنچه واقعا اهمیت دارد، مقدار آلودگی گازهای گلخانهای نیست؛ آنچه بسیار مهم است، افزایش دمای زمین و تأثیر آن روی زندگی انسانهاست که باید مورد توجه قرار گیرد.
گازهای گلخانهای و افزایش دمای زمین اما گازهای گلخانهای چگونه باعث افزایش دمای زمین میشوند؟ جواب کوتاه این سؤال این است که گازهای گلخانهای گرما را جذب کرده و آن را در اتمسفر گیر میاندازند، یعنی دقیقا به روش گلخانهها عمل میکنند و بههمیندلیل به این اسم نامگذاری شدهاند. درواقع، هر بار که خودرویتان بیرون زیر آفتاب مانده باشد، اثر گلخانهای را در مقیاسی متفاوت مشاهده کردهاید؛ شیشه جلوی خودرو نور آفتاب را از خود عبور داده و بخشی از انرژی آن را داخل کابین خودرو گیر میاندازد. به همین دلیل است که فضای داخلی خودرو گاهی از فضای بیرونی آن گرمتر میشود. اما خود این توضیح باعث ایجاد سؤالات بیشتری میشود. مثلا چطور نور خورشید در مسیر ورود به اتمسفر از گازهای گلخانهای عبور میکند، اما توسط همین گازها در اتمسفر گیر میافتد؟ آیا دیاکسیدکربن مانند یک آینه یکطرفه غولآسا عمل میکند؟ اصلا چرا دیاکسیدکربن و متان گرما را گیر میاندازند، اما اکسیژن چنین رفتاری از خود نشان نمیدهد؟ جواب این سؤالات در علوم فیزیک و شیمی نهفته است. احتمالا از کلاسهای فیزیک دبیرستان به یاد دارید که تمام مولکولها در حال ارتعاش هستند؛ هرچه سرعت ارتعاششان بیشتر باشد، گرمتر میشوند. وقتی انواع بخصوصی از مولکولها با پرتوهایی با طول موجهایی مخصوص گرم میشوند، مسیر پرتوها را مسدود کرده و انرژیشان را جذب میکنند و سرعت ارتعاششان بالاتر میرود. اما تمام پرتوها دارای طول موجی نیستند که چنین اثری را رقم بزنند. به طور مثال، نور خورشید بدون آنکه جذب شود، از داخل اغلب گازهای گلخانهای عبور میکند و بخش اعظم آن به زمین رسیده و آن را گرم میکند، همانطورکه میلیونها سال است به این ترتیب عمل میکند. اما مشکل اینجاست که زمین نمیتواند تمام این انرژی را برای همیشه نگه دارد؛ اگر چنین بود، سیاره ما از شدت گرما، مدتها قبل غیرقابل سکونت میشد. در عوض، زمین بخشی از این انرژی را به فضا بازمیتاباند و بخشی از آن با طول موجی ساطع میشود که توسط گازهای گلخانهای جذب میشود. این انرژی به جای آنکه بدون ایجاد هیچ آسیبی به فضا برگردد، با مولکولهای گازهای گلخانهای برخورد کرده، سرعت ارتعاشات را افزایش داده و اتمسفر را گرم میکند (در ضمن، ما باید بابت اثر گلخانهای شاکر باشیم؛ بدون وجود آن، سیاره زمین سردتر از آن میشد که بتوانیم زنده بمانیم. مشکل اینجاست که مقدار زیاد گازهای گلخانهای باعث میشوند این اثر بهحد زیادی تشدید شود). اما چرا تمام گازها چنین رفتاری از خود نشان نمیدهند؟ دلیلش این است که مولکولهای متشکل از یک اتم واحد -مثلا مولکولهای نیتروژن یا اکسیژن- اجازه میدهند پرتوها از درونشان عبور کنند؛ اما اگر مولکولها از اتمهای مختلف تشکیل شده باشند -مثل متان و دیاکسید کربن- ساختار مولکولیشان به آنها اجازه جذب پرتوها و گرمشدن را میدهند؛ بنابراین به پرسش اول، «چرا باید به مقدار صفر برسیم؟»، پاسخ دادیم، زیرا هر ذره کربنی که به اتمسفر وارد میکنیم، به اثر گلخانهای اضافه میکند. هیچ راهی برای دورزدن علم فیزیک وجود ندارد. بخش بعدی پاسخ، شامل تأثیر گازهای گلخانهای روی وضعیت اقلیمی و زندگی ما انسانهاست.
آنچه میدانیم و آنچه نمیدانیم هنوز چیزهای زیادی هست که دانشمندان باید درباره چگونگی و چرایی تغییرات اقلیمی یاد بگیرند. گزارشهای IPCC حاکی از آن هستند که قطعیتی درباره مقدار و سرعت افزایش دمای زمین و تأثیرات دقیق ناشی از آن وجود ندارد. یکی از مشکلات موجود این است که مدلهای کامپیوتری هنوز به قدر کافی در دسترس دانشمندان قرار ندارند. وضعیت اقلیمی بسیار پیچیده است و عوامل بسیاری درباره تأثیر ابرها روی گرمایش زمین یا تأثیر این گرمای اضافه روی اکوسیستم وجود دارد که ما از آنها بیاطلاع هستیم. محققان در حال شناسایی این حفرههای اطلاعاتی و پُرکردن آنها هستند، بااینحال مطالب زیادی نیز وجود دارد که دانشمندان میدانند و میتوانند با اطمینانِ بالا درباره نتایج بهصفرنرساندنِ مقدار گازهای گلخانهای عنوان کنند. زمین در حال گرمشدن است، گرمایش آن به علت فعالیتهای انسان است، این فعالیتها تأثیر ناگواری دارد و مدام در حال وخیمترشدن هم هست. دلایل بسیاری وجود دارند که به ما اطمینان بدهند این افزایش دما در مقطعی به بروز فاجعه منجر خواهد شد. آیا آن مقطع ۳۰ سال بعد خواهد رسید؟ یا ۵۰ سال بعد؟ حتی دانشمندان متخصص این حوزه هم هنوز با اطمینان نمیدانند. اما با توجه به دشواریهایی که این معضل دارد و با رویکردی خوشبینانه که بدترین حالت ممکن بعد از ۵۰ سال حادث شود، باید از همین حالا دستبهکار شویم. ما از دوران ماقبل صنعتی، دمای زمین را حداقل یک درجه سانتیگراد افزایش دادهایم و چنانچه از شدت آلودگی نکاهیم، با رسیدن به نیمه قرن حاضر، افزایش دمایی بین 1.5 تا ۳ درجه و در پایان قرن حاضر، افزایش دمایی در حدود چهار تا هشت درجه سانتیگراد را رقم خواهیم زد. این گرمای اضافه موجب بروز تغییرات مختلف در وضعیت اقلیمی خواهد شد. پیش از آنکه بگویم چه چیز در انتظار ماست، باید به این نکته توجه داشته باشیم که اگرچه ما قادر به پیشبینی مسیر تغییرات در حد «روزهای گرمتری را تجربه خواهیم کرد» و «سطح دریاها بالا خواهد آمد» هستیم، اما اساسا نمیتوانیم تقصیر تغییرات اقلیمی را بر گردن یک عامل مشخص بیندازیم؛ برای مثال، وقتی با موج گرما طرف هستیم، نمیتوانیم به قطعیت بگوییم که عامل آن فقط و فقط تغییرات اقلیمی است؛ اما کاری که میتوانیم انجام دهیم، این است که بگوییم تغییرات اقلیمی تا چه اندازه احتمال بروز موج گرما را افزایش داده است. درباره توفانها، هنوز مشخص نیست که آیا گرمشدن اقیانوسها موجب افزایش تعدادشان شده یا نه، اما شواهد و دادههایی که در اختیار متخصصان و دانمشندان قرار گرفته، حاکی از آن هستند که تغییرات اقلیمی باعث بارانیترشدن توفانها و افزایش تعداد توفانهای شدیدتر شده است. همچنین نمیدانیم که این رخدادهای شدید تا چه حد با یکدیگر در تعامل و ارتباط هستند (یا اصلا ارتباط معناداری با یکدیگر دارند یا نه) و ارتباطشان موجب ایجاد تأثیرات وخیمتر میشود یا نه؛ اما چیزی که قطعی است، گرمشدن آبوهوای کره زمین است. آبوهوای گرمتر به معنای آتشسوزیهای مکرر و مخربتر هم هست. هوای گرم، رطوبت را از گیاهان و خاک جذب میکند و باعث میشود همه چیز قابلاشتعالتر شود. آتشسوزیهای مختلفی (با شدت و اندازه متفاوت) در سراسر دنیا شاهد خواهیم بود. امروزه آتشسوزیها پنج برابر بیشتر از دهه ۷۰ میلادی رخ میدهند، دلیلش هم این است که فصول گرم، طولانیتر شدهاند و جنگلها حاوی مقدار بیشتری چوب خشک هستند که احتمال آتشگرفتنشان بیشتر است. تأثیر دیگر گرما، بالاآمدن سطح دریاهاست. این موضوع بخشی به این دلیل است که یخهای قطب شمال و جنوب در حال ذوبشدن هستند و بخشی دیگر به این دلیل که آب اقیانوسها با گرمشدن منبسط میشود. (فلزات هم همین رفتار را در برابر گرما نشان میدهند و برای همین است که وقتی انگشتتان داخل حلقه انگشتر گیر میکند، انگشتر را زیر آب گرم میگیرید تا آزاد شود) و در نهایت این گرمای هوا زندگی گیاهان و جانوران را هم تحت تأثیر قرار میدهد. مطابق با یکی از گزارشهای IPCC، افزایش دمایی در حد دو درجه سانتیگراد، میتواند وسعت قلمرو جغرافیاییِ مهرهداران، گیاهان و حشرات را به ترتیب تا حدود ۸، ۱۶ و ۱۸ درصد کاهش دهد. در این مقاله به طور خلاصه به تأثیر گازهای گلخانهای و برخی خطراتی که در آینده (متأسفانه به دلیل محدودیت نتوانستم همه آنچه باید را بنویسم) با آن مواجه خواهیم شد، پرداختیم. در مقالههای آینده به بررسی راهکارهای مقابله و تأثیر فعالیتهای مختلف انسان میپردازم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.