امامعلی رحمان و موروثیكردن ریاستجمهوری
دکتر بهرام امیراحمدیان- استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل اوراسیا
رحمان در 22 می ۲۰۱۶ در یک همهپرسی سراسری تعدادی از تغییرات قانون اساسی کشور را به تصویب رساند. یکی از تغییرات اصلی، لغو محدودیت شرایط ریاستجمهوری بود و بهطور مؤثری به رحمان اجازه داد تا به همان اندازه که میخواهد در قدرت بماند. دیگر تغییرات کلیدی، غیرقانونی اعلامکردن احزاب سیاسی با نگرشهای دینی بود و به این ترتیب، حذف حزب نهضت اسلامی تاجیکستان از سیاست تاجیکستان را نهایی کرد و حداقل سن واجد شرایط بودن نامزدهای ریاستجمهوری را از ۳۵ به ۳۰ سال کاهش داد که به پسر بزرگتر او، رستم امامعلی، امکان میدهد هر زمان پس از سال ۲۰۱۷ نامزد ریاستجمهوری شود. در ژانویه ۲۰۱۷، رستم امامعلی بهعنوان شهردار شهر دوشنبه منصوب شد که موقعیتی کلیدی محسوب شده و برخی تحلیلگران آن را گام بعدی وی برای بهدستگرفتن ریاست دولت ارزیابی میکنند.
رحمان و خانوادهاش کسبوکارهای بزرگ کشور ازجمله بزرگترین بانک را کنترل میکنند. در نوامبر ۲۰۱۸، راغون یک نیروگاه برق آبی برای حل مشکلات انرژی راهاندازی کرد. فساد اداری و استفاده غیرقانونی از قدرت رواج دارد. امامعلی رحمان رابطه خوبی با ولادیمیر پوتین دارد. ولادیمیر پوتین هم یکی از شخصیتهای برجسته اوراسیاست و به رحمان نشان ولادیمیر نووسکی را به پاس همکاریها اعطا کرده است. روسیه مرز مشترکی با تاجیکستان ندارد، ولی پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان به بهانه مبارزه با تروریسم و قاچاق مواد مخدر از سوی افغانستان، خطری که هم آسیای مرکزی و هم روسیه را تهدید میکند، موجب نزدیکی تاجیکستان با روسیه شده است. در مقابل، روسیه به کارگران بیکار تاجیک اجازه اقامت و کار در کشورش را داده است؛ موردی که گفته میشود یکسوم تولید ناخالص داخلی تاجیکستان از محل پولهایی است که این مهاجران از روسیه برای خانوادههای خود در تاجیکستان ارسال میکنند. آگاهی شهروندان تاجیکستان از زبان روسی و نبود اشتغال در تاجیکستان، کارگران مهاجر را ناگزیر به تسلیم به کارهای سخت با درآمدهای کم در روسیه کرده است. کمبود نیروی انسانی در سنین کار در تاجیکستان و خانوارهایی که اعضایی از آنان در روسیه اقامت دارند، در ترکیب جمعیت و بافت اجتماعی آن تأثیر منفی داشته است. روسیه بهجای سرمایهگذاری در بخشهای اشتغالزا، در تاجیکستان پایگاه نظامی دارد. نگهداری نیروی نظامی در روسیه با نگهداشت مهاجران کاری تاجیک در روسیه موازنه میشود. فضای فرهنگی تاجیکستان برای پذیرش فرهنگ ایرانی اگرچه با کوششهای زیاد ایران در آغاز خوب بود، ولی به سبب پارهای تحولات منطقهای و نیز افراطگراییها، به سردی گرایید. ایران نقشی سازنده در برقراری صلح و ثبات در تاجیکستان بعد از جنگ خانمانسوز داخلی داشت، ولی روسیه آن را به نفع خود مصادره کرد. دولت تاجیکستان هم با برقراری آشتی ملی، نیروهای اپوزیسیون در داخل دولت را در قدرت سهیم کرد و با ترفندهایی در طول سالها به تدریج آنها را استحاله و قدرت را از دست آنان خارج کرد و حزب نهضت اسلامی را منحل و روابط خود را با ایران تیره کرد؛ بهویژه در پذیرش عضویت دائمی ایران در سازمان شانگهای سنگاندازی کرد. برخی افراطگراییها در تاجیکستان علیه ایران و نهادهای ایرانی در تاجیکستان موجب تیرگی بلندمدت روابط بین دو کشور شد؛ درحالیکه ایران کمکهای شایان مادی و معنوی به تاجیکستان ارائه داده است. ساخت نیروگاه سنگ نوده 2 بر روی رود پنج، کاری عظیم و افتخارآمیزی است که ایران در تاجیکستان انجام داده و با بهکارگماردن نیروهای فنی تاجیکستان در بهرهبرداری از نیروگاه، امکان بهرهبرداری از آن از سوی این نیروها بعد از خروج ایران را امکانپذیر کرده است. احداث تونلی پنجکیلومتری در تاجیکستان که بخش شمال غربی کوهستانی این کشور را که در زمستانها ارتباط آن با بقیه نقاط کشور قطع میشد، نقش مهمی در کمکهای فنی و مالی ایران به تاجیکستان داشته است. کمکهای ایران برای تغییر الفبا و آموزش «الفبای نیاکان» برای امکان استفاده تاجیکان از منابع فارسی، اقدامی درخور تقدیر است که اگرچه از سوی مردم فرهنگی تاجیکستان مورد استقبال و تحسین قرار گرفته، ولی آقای رحمان به آن چندان علاقهای نشان نمیدهد و به بهانه حفظ هویت تاجیکی، اهتمامی در تغییر حروف از کریلیک به فارسی انجام نمیدهد. اهدای تعداد زیادی منابع فارسی به کتابخانههای تاجیکستان از سوی ایران و تخصیص بورسیههای تحصیلی به تاجیکستان از سوی ایران برای آقای رحمان خوشایند نبوده است. آقای رحمان فراموش کرده که در دوره سخت و بحرانی، ایران به تاجیکستان کمکهای زیادی کرده است و رژه نیروهای نظامی ایران در شهر دوشنبه در موقعیت بحرانی تاجیکستان، موجب قوت قلب حکومت تاجیکستان شده بود و گفته بودند: «ارتش ایران در فاصله دوساعتی تاجیکستان» مددرسان تاجیکان است. *بخش اول این یادداشت دیروز منتشر شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.