رفتوآمد با كالسكه
تورج صابریوند
مرور محتوای درسی دانشگاههای هنر در رشته دیزاین در ستون پیشین نشان میداد که دانشگاههای هنر، چیز زیادی از دیزاین نمیدانند و چیزی هم به دانشجویان یاد نمیدهند. اما غیر از محتوای درسی دلایل دیگری هم هست. مرور تاریخ دانشگاههای هنر در ایران گویای چیزهای بسیاری است. نقطه شروع، دهه 40 است که هوشنگ کاظمی که تحصیلکرده فرنگ بوده به ایران میآید و دانشکدهای تأسیس میکند به نام «دانشکده هنرهای تزئینی». او در رشته «خط گرافیک» درس خوانده بود، رشتهای که دیگر وجود ندارد. کاظمی و جواد حمیدی که هر دو نقاش بودند اساسنامه دانشکده هنرهای تزئینی را مینویسند و تأسیس میکنند و کاظمی دانشکده را مدیریت میکند. آن دانشکده «با هدف آموزش زیباسازی محیط از طریق استفاده از اشیا» راهاندازی شده بود. این را وبسایت همان دانشکده که امروز به نام «دانشگاه هنر» میشناسیم، نوشته است. اهمیت این جمله از آنروست که میتوان تمام رویکرد دیروز تا امروز دانشگاه هنر را در آن دید. بسیاری در تلاشیم تا بگوییم تلقی دانشگاههای هنر از دیزاین اشتباه است. این جمله نه تنها سندی است بر آن که حتی توضیح بهتری است. این جمله کاملا توضیح میدهد که دانشگاه هنر معتقد است که دیزاین کارش «زیباساختن محیط» است. این تعبیری مربوط به دهههای پیش از دیزاین است. حرف تکراری و بدیهی است اما گفتنش ضروری است که هدف دیزاین، حل مسئلههاست. آن هم حل مسئلههای روزمره زندگی. اگر آن مسئله، مسئله ارتباطی باشد گرافیک دیزاین آن را حل میکند. اگر مسئله، مسئلهای است که با ابزار و اشیا حل میشود، طراحی صنعتی باید حل کند و اگر مسئله مربوط به فضا و محیط باشد، معماری حلکننده است. ازاینرو، امروز درباره دیزاین میگویند که اشیا و اشکال، مسئلهها را حل میکنند نه اینکه محیطی را زیبا کنند. زیباسازی آن هم در همنشینی با کلمه عجیب «تزئین» یک دیزایننشناسی بزرگ است. انتظار از هوشنگ کاظمی در سال ۱۳۳۹ نبود که دیزاین و دانشکده را با تفکر امروزی دیزاین راهاندازی کند، بلکه انتظار این بود که دانشگاه هنر از ۱۳۴۰ تا ۱۴۰۰ تغییری کرده باشد. اما باید دید از آن موقع تاکنون جز اسم دانشکده چه چیز دیگری تغییر کرده است؟ همیشه انتظار از دانشگاه این بوده که چنان جلوتر از جامعه عمل باشد که در کار و در اجتماع حرفهای دانشگاهی عملی نباشد. امروز هم حرفهای دانشگاههای هنر عملی، در جامعه عملی نیست اما اینبار دلیلش این است که بسی عقبتر از امروز است. کافی است در کریدورها و کلاسهای دانشگاههای هنر قدمی بزنیم تا مطمئن شویم که دانشگاههای هنر در دیزاین کماکان در همان دههها مانده و فقط دنبال زیباکردن چیزها و تزئین محیط است. تازه قضاوتی هم نمیکنیم که چقدر در همین موفق شده یا نه. همین که رویکردشان را بشناسیم برای این بحث کافی است. رویکرد دانشگاههای هنر در تمام رشتههای دیزاینی به گواهی محتوای درسی و به گواهی نامهایی چون «دانشکده هنرهای تزئینی» و «دانشکده هنرهای کاربردی» همین تزئینکردن محیط است. برای همین هم هست که به اشتباه با هنر مقایسهاش میکنند. البته که همنشینی هنر و زیباکردن محیط خودْ تلقیای اشتباه و آبکی از هنر است. مگر کدام هنر جدی (نه کیچ) بهدنبال خلق اثری زیبا بود؟ کدام سمفونی شاخصی، کدام مجسمه بزرگی، کدام نقاشی مهمی بهدنبال خلق اثری زیبا بود؟ خود این حرف که هنر بهدنبال خلق اثری زیباست، نشان بارزی بر هنرنشناسی هم هست. اینکه پس هنر به دنبال چیست، پرسش فلسفه هنری است و نمیتوان پاسخ کوتاه و جامعی داد، اما دستکم میتوان پاسخهای کوتاه عامی از این دست که «هنر بهدنبال خلق اثری زیباست» را نپذیرفت. اما دیزاین داستان جدایی دارد. بسیار صریح میتوان گفت که دیزاین دنبال حلکردن مشکلات زندگی روزمره است. اهمیت دیزاین اساسا در همین است. چراکه تمام زندگیها غرق در دیزاینهای ریز و درشت شده است. به معنای این نیست که مهم نیست دیزاین زیبا باشد یا زشت باشد، بلکه به معنای این است که علت دیزاین زیباکردن محیط نیست. دیزاینرهای امروز یاد گرفتهاند که از مسئلههای فرمالیستی و ترکیببندی و هارمونی فراتر بروند و مسئولیتهای بزرگ را بر عهده بگیرند تا دیزاین بار سنگینتری بر دوش دیزاینر بگذارد. از تأسیس دانشکده هنرهای تزئینی بیش از 60 سال گذشته و رویکرد دانشگاهها تغییری نکرده است. از همین جاست که محتوایی که ارائه میکنند همان محتوای دهه 40 است. وقتی رویکرد تغییر نکرده باشد، ابزار هم تغییری نمیکند. هنوز دانشگاهها اصرار دارند که به جای نرمافزارها از ابزار دستی پیشاکامپیوتری از گواش و قلممو و چسب و قیچی استفاده کنند، ابزاری که در دیزاین منسوخ و ناکارآمد است. در قرن بیستویکم با ابزارهای دستی کارکردن شبیه رفتوآمد در شهر با کالسکه است. واضح است که چنین رویکرد و چنین ابزاری دیزاینرها را چطور بار خواهد آورد. چنین دانشگاهی نه تنها پیشران دیزاین نیست که سبب عقبماندن آن است. چنین دانشگاهی نهتنها کمک جامعه نیست که مانع رشد آن است. هزار دانشجو در دانشگاههای هنر کشور سالها وقت میگذرانند و وقتی وارد جامعه میشوند تازه میفهمند که باید مسیر آمده را برگردند تا به نقطه اول برسند، اگر برسند. دانشگاههای هنر با چنین رویکرد منسوخی چه صلاحیتی برای آموزش رشتههای دیزاین دارند؟
* از آنجا که «طراحی» معادل فارسی Drawing است و از Design معنای دیگری جز Drawing مراد است، پس در متنهای فارسی Design را دیزاین مینویسیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.