|

تأثیرات همه‌گیری بر ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه ایرانی

کامل دلپسند . جامعه‌شناس

به‌عنوان یک شهروند در جامعه ایرانی در ۴۰‌سالگی با وجود هیچ‌گونه بیماری زمینه‌ای،‌‌ بیماری کرونا را به بدترین شکل ممکن تجربه کردم. حضور در بیمارستان و تجربه کنش مستقیم میدان اجتماعی بنا به روایت بوردیوی جامعه‌شناس و به پشتوانه ‌فهم نظری دانشی و تجربیات کنشگری اقتصادی و تأمل نظری در دوران بهبودی بعد از کرونا بر آنم داشت تا در یادداشتی فهم خود را از موضوع بر‌اساس نگاهی جامعه‌شناختی در طی زمان درگیری با کرونا بر‌اساس نگرش راه‌گشایانه جامعه‌شناختی مبتنی‌بر راه‌حل‌گرایی مسئله‌محور در اختیار مخاطب قرار دهم. سه فرایند راه‌گشا: 1- احساس «ترس از مرگ به‌علت افزایش آگاهی رسانه‌ای ناشی از داده‌های رسمی و تناقضات خبری رسانه‌های زرد و استفاده بیشتر شهروندان جامعه‌ ایرانی در دوران سیاست‌گذاری ستاد کرونا بر‌اساس ناتوانی و ناچاری گذر از وضع موجود در راستای عدم کاهش فعالیت اقتصادی مردم در دوران تحریم ضد حقوق‌بشری و انسانی دولت آمریکا و حامیانشان». 2- رعایت پروتکل‌های بهداشتی قبل از ابتلا و بعد از ابتلا؛ اقدام به‌موقع و کامل شهروندان در مراجعه و تشخیص و درمان به‌موقع؛ قرنطینه کامل و و توان دانشی کادر پزشکی و پرستاری در تشخیص و تجویز و تخصیص درمان رمدسیور تولید‌شده بومی وزارت بهداشت با توجه به ظرفیت منطقه‌ای در عین مشارکت اجتماعی مردمی جهاد داوطلبان آموزش‌دیده هماهنگ با وزارت بهداشت و در‌نهایت تشخیص و ترخیص به‌موقع بیمار در راستای جایابی تخت خالی برای بیماران نیازمند. 3- در مرحله سوم، قرنطینه خانگی دو‌هفته‌ای، رعایت پروتکل‌های کامل بهداشتی از طرف بیمار در خانواده، در عین حضور در خانه در راستای کاهش تنش روانی خانوادگی اعضای خانواده، استراحت مطلق، تغذیه مناسب و سالم، رفع نگرانی نظام حمایتی سازمان استخدامی در تخصیص دورکاری برای‌شان، برای بی‌کاری نظام حمایتی به‌موقع، فرهنگ‌سازی رسانه‌ای تمام‌وقت با توجه به همه سنین با بهره‌مندی حداکثری از شبکه‌ رسانه‌ای کشور؛ در راستای ارتباطات اجتماعی سرمایه اجتماعی شبکه سرمایه اجتماعی بیمار برای کاهش رشد روحیه فردی و احساس اهمیت وجود اجتماعی فرد بیمار. کرونا یک واقعیت اجتماعی دورکیمی است که اولا تمام نظام جهانی را درگیر کرده است و این واکنش منطقی و سیاست‌‌گذاری درست دولتمردان با توجه به منابع و ذخایر موجود و همچنین کنش اجتماعی شهروندان است که خروجی کار را به صورت آمار مرگ‌و‌میر ارائه می‌دهد. در واقع در مواجهه با این بحران همه‌گیر جهانی هیچ‌کدام از دولتمردان و مردم به‌تنهایی مقصر نیستند و این همراهی جمعی هر دو کنشگر اصلی در مواجهه با کرونا است که می‌تواند خروجی‌‌اش واگرایی اجتماعی باشد یا همبستگی اجتماعی در راستای وفاق ملی. اگر تخصیص منابع به نسبت توازن منطقه‌ای و طبقاتی درگیر در بحران باشد، در‌صورتی‌که هر‌یک از اقشار اجتماعی درگیر در جامعه از طبقات اجتماعی دهک‌های پایین گرفته تا ظرفیت تکثر قومی و زبانی و مذهبی و فرهنگی جامعه ایرانی پتانسیل هر‌یک از این دو خروجی را دارد که یا منجر به نارضایتی سیستمی پایدار ذهنی در شهروندان می‌شود یا می‌توان از این بحران استفاده کرد و آن را تبدیل به فرصت وفاق ملی کرد. واقعیت اجتماعی این است که شرایط کنونی دقیقا شرایط بحران اجتماعی است؛ به‌مثابه شرایط جنگ تحمیلی که بدون مشارکت جمعی آحاد جامعه موفقیت جمعی محقق نمی‌شود. با این نگرش که مسائلی از این دست واقعیتی اجتماعی هستند و علم جامعه‌شناسی علم مطالعه واقعیت‌های اجتماعی و پیامدهای اجتماعی بحران‌های اجتماعی است؛ بر‌اساس‌ این واقعیت اجتماعی، کووید 19 پیامد اجتماعی، روانی-اجتماعی و زیست‌محیطی داشته است. از نظر جامعه‌شناسی کلاسیک دورکهایمی مسائل اجتماعی علت و پیامد و راه‌حل اجتماعی دارند و با نگاه گیدنزی مسائل اجتماعی پیامددار راه‌حل اجتماعی‌اش ازطریق گفت‌وگوی ‌اجتماعی با کنشگری عاملیت در میدان ساختار اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. تجربه زیسته کرونا اثرات جدی در «خانواده» و «روانی-اجتماعی» و «تغییر سبک زندگی» و «مصرف رسانه‌ای» در جامعه ایرانی داشته است. هر‌کدام از اینها را به تفکیک به پشتوانه دانش نظریه اجتماعی تحلیل خواهم کرد. اولین تأثیر کرونا بر خانواده در جامعه ایرانی بوده است که به‌صورت دوگانه «تعامل یا تنش» در متن خانواده خانواده‌های با متغیر واسط بهره‌مند از امنیت و رفاه‌ شغلی در دوران خانواده بروز می‌کند و می‌توان شاخص اجتماعی آن و پیامدهایش را در بطن نظام اجتماعی به استناد داده‌ها و عقل‌ سلیم و تجربه ‌زیسته شبکه‌ خانوادگی و سرمایه‌ اجتماعی دید. اولین عنصر این مسئله با دو پیامد افزایش یا کاهش منازعات خانوادگی در خانواده ایرانی همراه بوده است. در خانواده‌های پایدار عمدتا منجر به کاهش منازعات خانوادگی شده است و در خانواده‌های ناپایدار منجر به افزایش منازعات خانوادگی شده است. در بعد همسرآزاری و کودک‌آزاری به همین صورت در خانواده‌های بهره‌مند از امنیت و رفاه‌ شغلی منجر به کاهش همسرآزاری و کاهش کودک‌آزاری به علت پیوندهای عمیق عاطفی در بستر فرصت زمانی موجود در خانه بوده است. در بعد سوم خانواده‌های بهره‌مند از امنیت و رفاه ‌شغلی پایدار منجر به افزایش صمیمیت خانوادگی و روابط عاطفی و در خانواده‌های ناپایدار غیربهره‌مند از امنیت و رفاه ‌شغلی منجر به کاهش صمیمیت روابط عاطفی یا رفتارهای پرخاشگرانه و نیز احتمالا بر‌اثر گذر زمان منجر به تغییر رفتار و گسست خانوادگی خواهد شد. وجه دیگر تأثیر بیماری کووید ۱۹ تأثیر‌ فرهنگی بر روی تغییر سبک زندگی شهروندان جامعه ایرانی شهروندان اجتماعی بوده است که با سه شاخصه اجتماعی ملموس و قابل مشاهده است. تغییر در آداب اجتماعی از قبیل دست‌دادن و روبوسی و معاشرت‌های لمسی؛ تغییر الگوی خرید شهروندان در زندگی روزمره از طریق سفارش‌های آنلاین فروشگاه‌های دیجیتال و تمایل نظام سرمایه‌داری مبتنی‌بر بستر کسب‌و‌کار دیجیتال در عرصه فروش تجاری با پیشنهادهای وسوسه‌انگیز تخفیفات زیاد با تحویل درِ منزل و بستر و میدان اجتماعی موجود آن در نهاد خانواده از طریق وجود تحریک و تشویق مصرف اضافی خانواده ایرانی به علت فرصت کاهش رفت‌وآمدهای بیرون و تبدیل آن به ظرفیتی برای جایگزینی الگوی مصرف به جای مناسبات اجتماعی در راستای ارضای حس خرید اتفاق افتاده است. سومین پیامد اجتماعی این ویروس را پزشکی‌ اجتماعی از طریق تغییر مصرف‌ رسانه‌ای بر فهم مخاطبان جامعه ایرانی در تصمیم‌گیری درست داشته است. شاخصه اجتماعی مراجعه زیاد شهروندان جامعه ایرانی به رسانه‌های دیجیتال و زمان‌بر‌شدن بیش از یک‌ساله این بیماری و دریافت اطلاعات بسیار زیاد موثق و غیرموثق؛ علمی و غیرعلمی از منابع مختلف؛ شهروندان ایرانی را به این فهم مخاطبی و سواد رسانه‌ای رسانده که کاملا توانایی تفکیک اخبار غلط ‌و‌ شایعات؛ اخبار صحیح‌ و نادرست؛ علمی‌ و غیرعلمی حتی با تخصص شغلی پزشکی گوینده گزاره درباره کووید 19 و استناد و اعتماد به مراجع علمی مشخص در اختیار رسانه‌ها مورد محک قرار می‌دهند. چیزی که بنا به روایت همان جامعه‌شناسان کلاسیک یکی از وجه‌های عصر جدید تخصص‌گرایی شغلی است که در دوران کرونا ارائه گزاره صحیح صرفا تخصص‌گرایی نیست؛ بلکه باید مورد تأیید صنف‌های مورد تأیید قانونی قرار گیرد؛ حتی تأیید خود داروی کرونا؛ چیزی که وبر از آن به‌عنوان مشخصه دوران مدرن یاد می‌کند و اینک کرونا همان شاخصه را محقق کرد. دومین اثر رسانه‌ای در بعد اجتماعی افزایش آگاهی‌های اجتماعی درباره بهداشت عمومی بوده است. تقریبا بعد از گذر یک‌سال‌واندی از وجود ویروس کرونا در ساحت میدان زندگی اجتماعی شهروندان ایرانی تقریبا بخش اعظمی از شهروندان اجتماعی، درونی‌شدن‌ اجتماعی ذهنی‌ و ‌رفتاری درباره رعایت بهداشت فردی‌ و عمومی از رفتار فرهنگی شهروندی با شاخصه‌های دست‌شستن، فاصله اجتماعی داشتن و مشارکت‌نکردن در جمع‌های حضوری است. سومین پیامد اجتماعی رسانه‌ای کووید 19 در بعد تغییر الگوی مصرف رسانه‌ای، رشد میزان حضور مجازی همه سنین در بستر اپلیکیشن‌های مبتنی بر الگوهای آموزشی و تصویری است که با احتمال زیاد بر‌اساس داده‌های وزارت ارتباطات مؤید این شاخص اجتماعی است که مصرف اینترنت جمعی و استفاده از اپلیکیشن‌های مبتنی‌بر مکالمات تصویری افزایش داشته است. پیامد دیگر این ویروس در نظام اجتماعی-فرهنگی جامعه ایرانی در بعد زیست‌محیطی بوده است. شاخصه‌های اجتماعی بهبود هوای موجود در کلان‌شهرها بر‌اثر کاهش حجم ترافیک، کاهش گازهای گلخانه‌ای و افزایش روزهای هوای سالم، کاهش درآمدهای جاده‌ای کاهش مرگ‌و‌میرهای جاده‌ای و تصادفات جاده‌ای و ترومای ناشی از تصادفات رانندگی را می‌توان مشاهده کرد. در جمع‌بندی کلی اگر بخواهم تأثیرات این ویروس را با تحلیل نظریه‌های اجتماعی کلاسیک و مدرن و پیوند آن با کارگزاری دولت در مواجهه با پدیده کرونا اشاره کنم، باید گفت که با توجه به حجم وسیع انباشت مشکلات مدیریتی کارگزاران نظام‌بخشی ناشی از ناشایسته‌سالاری کارگزاران دولتی از حجم انباشته‌شده مسائل اجتماعی و مشکلات مدیریتی ناخواسته ناشی از تبعیض‌ها و تحریم‌های ظالمانه و غیرانسانی نظام بین‌الملل؛ فرصتی تاریخی برای کارگزاران دولتی در نظام موجود فراهم شده است که از طریق اثرگذاری مستقیم بیماری کووید بر کاهش آسیب‌های اجتماعی و همچنین ازطریق افزایش مالیات‌های مستقیم نظام سرمایه‌داری کسب‌وکار دیجیتال و تزریق مستقیم آن از طریق نظام قانونی به نظام حمایتی و رفاه اجتماعی مستقر در وزارت رفاه و تزریق مستقیم آن به نظام معیشتی می‌تواند پیامدهای اجتماعی مانند کاهش نارضایتی‌های جمعی بحق مردمی و افزایش رضایت عمومی و مشارکت مردمی و بهبود رضایت از دولت را به همراه داشته باشد. جدای از این یک فرصت تاریخی است برای وحدت ملی کارگزاران دولتی و مردم از طریق خدمت صادقانه و گفت‌وگوی صریح با مردم درباره مشکلات موجود و تلاش برای نشان‌دادن اینکه چرا منابع موجود نظام به استناد نگرانی از پایداری‌های این تحریم‌های بین‌المللی نتوانسته نظام حمایتی موجود نظام حمایتی مشخصی را برای دهک‌های پایین انجام دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.