|

سینما و توده میانی

ایلیا آل‌خمیس

میان کیفیت و محبوبیت هنر همواره تضادی بوده است؛ به این معنا که توده‌های جامعه همواره موضع‌های مختلفی داشته‌اند. طبیعی است که اقبال به یک فیلم پیچیده، مخاطب را با دشواری بزرگ‌تری روبه‌رو می‌کند تا یک فیلم سرراست؛ اما باز ضرورتا آنها را از پذیرش آن بازنمی‌دارد. موفقیت یک فیلم از نظر جامعه متوسط معمولا از معیارهای کیفی جداست. اکثریت جامعه مخاطب که طبقه متوسط جامعه را تشکیل می‌دهند، به آنچه از لحاظ هنری خوب یا بد است، واکنش نشان نمی‌دهد. واکنش آنها در قبال آنچه به زندگی‌شان و امنیت خاطری که جست‌وجو می‌کنند، بیشتر است. فیلم مطلوب آنان هر آنچه با ذهنیتشان سازگار باشد، است. بین یک فیلم ارزشمند با‌ کیفیت هنری و پیچیده و فیلمی که موضوع‌گراست مطمئنا محبوبیت فیلم موضوع‌گرا نزد این طبقه از مخاطب بیشتر خواهد بود.
تیپ مخاطب و شناخت روان او لازمه فیلم‌ساز است. فیلم‌سازی که در پی سودآوری است، این رگ خواب را می‌شناسد و این قصه در صدر فروش قرارگرفتن خیلی از فیلم‌های امروز سینمای ماست. فیلم، فیلم است؛ اما از دو حالت خارج نیست: یا فیلم خوب است یا فیلم بد. فیلم‌ها و بازیگرانی هستند که سیمرغ گرفته‌اند و لایق سیمرغ نبوده‌اند. این حقیقتی تلخ است که یک منتقد را باید به موشکافی برساند. حلقه مفقوده فروش میلیاردی فیلم‌های بد را باید در طبقه میانه جامعه و روان‌شناسی آن پیدا کرد. طبقه میانه همیشه احساس کرده که از بالا و پایین تهدید می‌شود.
این طبقه همیشه ترجیح داده است که از منافع اصلی خود صرف‌نظر کند اما امیدها و رؤیاها را نگه دارد. اگرچه این طبقه میانه با طبقه پایین شراکت و قرابت دارد، اما همیشه تلاش کرده است خود را به طبقه بالا برساند. موضع صریح و اندیشه و دید منسجمی ندارد و برای همین فیلم‌ساز توانسته است بی‌هیچ کوشش درخوری بر ناهم‌رنگی این عناصر بی‌ریشه جامعه تکیه کند.
خوش‌بینی فاقد تفکر و غیرانتقادی نیز از شاخصه‌های طبقه میانه است. این طبقه سینمارو، منکر تمایزات طبقات اجتماعی است و از‌این‌رو می‌خواهد فیلم‌هایی ببیند که در آنها جماعت به‌سادگی از یک لایه اجتماعی به لایه دیگری گام می‌گذارند و هیچ هنری جز سینما نمی‌تواند این توهم را واقعی جلوه دهد.
فیلم‌های پرفروش معمولا این جمله را می‌گویند «هرکسی خودش معمار سرنوشت خویش است» که پیش‌برنده انگیزه بنیادی آرزوهای خیالی اوست و با این ترفند او را به سینما می‌کشاند. این پیام درست برعکس پیام فیلم‌های مستند است. فیلم‌هایی که گواه واقعیت زندگی‌اند.
فیلم‌هایی که پیامشان این یک جمله است «چنان‌که واقعا هست». فیلم‌هایی که واقعیت عریان‌اند. به‌همین‌دلیل است که هوشمندترین نمایندگان فیلم‌های پرفروش به‌هیچ‌روی اصرار ندارند که فیلم‌هایشان «آثار هنری» قلمداد شوند. آنها هنر را به‌صورت کلی فراورده‌ای فرعی برای رسیدن به هدفی می‌دانند. اکنون اگر به آغاز سخن برگردیم، تضاد میان کیفیت و محبوبیت یک فیلم روشن‌تر می‌شود و درمی‌یابیم که اقبال عمومی نشانگر ارزشمندبودن یک فیلم نخواهد بود.
بر همین اساس به نظر می‌رسد تا زمانی که توده میانی جامعه آگاهی کمتری داشته باشد، موفقیت یک فیلم ضعیف چشمگیرتر خواهد بود و لازمه رسیدن به یک سینمای بالنده، داشتن طبقه میانی بالنده و آگاه است. جمله معروف آدمی به امید زنده است، باید به آدمی به تلاش و آگاهی زنده است، تغییر یابد و دانش‌افزایی از طریق کتاب یا آموزش ارتقا یابد.
اهمیت ساخت و حضور فیلم‌های ارزشمند و پیچیده در این است که در طول زمان ذائقه جامعه را توسعه خواهد داد و بی‌شک خیلی از مشکلاتی که امروز در جامعه ما نهادینه شده، از بین خواهد رفت. حرکت، لازمه تکامل است و سینمای ایران نیز محکوم به حرکت خواهد شد. یقینا ما دارای کارگردانان و فیلم‌سازان ارزشمندی هستیم که در کتاب‌خانه‌هایشان ارزشمندترین فیلم‌نامه‌ها در‌حال خاک‌خوردن است. عنصر اصلی خانه‌نشینی آنها مسائل سیاسی جامعه نباشد، خلأ پول است. این پولی که به فریب تبلیغات چند چهره، سرازیر فیلم‌های بد می‌شود، باید به شکلی در خدمت ساخت فیلم‌های ارزشمند قرار بگیرد تا بتوانیم شاهد تحولی در سینمای امروز باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.