|

نگاهی به فیلم «خروج» به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا

فيلمي درباره اعتراض

امید جوانبخت

«خروج» بیستمین فیلم «حاتمی‌کیا» است. از فیلم‌های جنگی و ساده اولیه سال‌های دهه 60 (دیده‌بان/ 67 و مهاجر/ 68) تا فیلم‌های بعدی که تبعات جنگ را در فضای شهر به تصویر می‌کشید همچون «از کرخه تا راین/ 72»، «بوی پیراهن یوسف/ 74» و «آژانس شیشه‌ای/76» تا فیلم‌های متفاوتی چون «دعوت/ 87» و «گزارش یک جشن/ 89») و در نهایت چهار فیلم اخیر («چ/ 92»، «بادیگارد/ 94»، «به وقت شام/ 96» و «خروج/98») که با پروداکشنی بزرگ‌تر و پرهزینه‌تر ساخته شده‌اند، با فیلم‌سازی حرفه‌ای و دغدغه‌مند روبه‌رو هستیم که تقریبا نیمی از ساخته‌هایش جزء آثار مهم سینمای بعد از انقلاب است.
«خروج» فیلمی درباره اعتراض است، اعتراض کشاورز معمولی و ساده‌ای که پس از شنیده‌نشدن اعتراضش (به ازبین‌رفتن محصولش در اثر آب شور) توسط مقامات محلی، عزم تهران و مقر ریاست‌جمهوری را می‌کند (بی‌توجه به تبعات احتمالی آن) و تعدادی از کشاورزان دیگر نیز با او همراه می‌شوند. در پنج دقیقه اول فیلم (که بسیار درخشان و سینمایی به تصویر کشیده شده) در زمان گرگ‌و‌میش صبحگاهی از طریق همراهی با شخصیت کم‌حرف، تنها و پرتلاش «رحمت بخشی»، بدون هیچ دیالوگ خاصی، اهمیت زمین‌ها و مزارع پنبه‌کاری نمایش داده می‌شود. آب شوری که جهت آبیاری به سمت زمین‌ها می‌آید، با نحوه فیلم‌برداری خاص اهمیتی دوچندان می‌یابد و با جست‌وخیز رحمت در هدایت مسیر آب به مزارع فراتر از سنش، انگیزه و دلبستگی‌اش به زمین و کشتش را می‌فهمیم. گردش دوربین در خانه تک‌افتاده «رحمت» (در‌حالی‌که او و سگش در خواب‌اند) و وسایل ساده‌اش چون ماکت دست‌ساز تانک (اشاره‌ای به جنگ) آرامش و تنهایی بی‌تکلف و بی‌توقع او را نشان می‌دهد که البته با سروصدای هلیکوپتر رئیس‌جمهور و همراهانش که می‌خواهد در مزرعه فرود بیایند، در هم شکسته می‌شود. با مخالفت رحمت برای نشستن هلیکوپتر دوم به دلیل آسیب باد شدید به پنبه‌ها، جنبه‌ای دیگر از شخصیت رحمت را می‌بینیم که (بدون مرعوب‌شدن) برای پایمال‌نشدن زحماتش می‌خواهد با رئیس‌جمهور صحبت کند؛ تمی که در ادامه نیز تا انتهای فیلم بسط می‌یابد. این 10 دقیقه ابتدایی فیلم در عین واقع‌گرایی یک زندگی عادی روستایی (که ساخت و پرداخت حرفه‌ای حاتمی‌کیا آن را فراتر از بسیاری از فیلم‌های روستایی قرار می‌دهد)، به‌نوعی به فیلم‌های وسترن نیز پهلو می‌زند، از مرد تنهایی که با گذشته‌ای پرتلاطم اکنون در آرامشی نسبی در‌حال زندگی است و عاملی که این شرایط را برهم می‌زند و او را به مقابله و اعتراض می‌کشاند تا مزرعه و افق‌های باز و سگی که یار و همراه شخصیت اصلی است و نیز «تراکتور»، ماشین ساده‌ای که در فیلم نقشی فراتر از یک وسیله می‌یابد (شاید مانندِ اسب قهرمانان وسترن). اتفاقاتی چون درگیری جوانان با چند پرسنل پاسگاه که منجر به کشته‌شدن یکی از آنها می‌شود یا رسیدن جنازه فرزند مفقود و شهید «رحمت» و تشییع و خاک‌سپاری وی، هم‌زمان با آسیب آب شور به پنبه‌ها، داستانک‌هایی هستند که به خط اصلی داستان خوب نمی‌چسبند. در تمام ادامه فیلم روستاییان دیگری که با «رحمت» برای رفتن به تهران همراه می‌شوند، هیچ‌یک مصمم‌بودن او را ندارند. تصمیم «رحمت» که در ابتدا تقریبا با مخالفت اغلب روستاییان روبه‌رو می‌شود، با شروع سفر و منتشرشدن اخبار آن در فضای مجازی اهمیتی دوچندان می‌یابد و برای همه و به‌ویژه مسئولان خرد و کلان جنبه‌هایی ورای به‌گوش‌رساندن یک تقاضا یا تظلم‌خواهی پیدا می‌کند. بعضی اتفاقات طول مسیر مانند تک‌چرخ‌زدن با تراکتور یا کنده‌شدن چرخ تراکتور یکی یا منحرف‌شدن تراکتور دیگری از جاده و... شاید محتمل باشند اما در مسیر پیشبرد داستان و لحن فیلم جا نمی‌افتند. حضور یک زن (با بازی خوب «پانته‌آپناهی‌ها») در این جمع مردانه نیز شاید با تعابیری ماننند تلطیف فضا یا نقش زنان در حرکت‌های اجتماعی و... آفریده شده باشد، ولی کمی بلاتکلیف و تصنعی به نظر می‌رسد. تلاش افراد مختلف امنیتی و دولتی برای منصرف‌کردن رحمت و گروهش قبل از رسیدن به تهران در برابر تصمیم قاطع رحمت بی‌ثمر می‌ماند و او به «پاستور» می‌رسد. در سکانس ماقبل آخر که بسیار پر معناست، رحمت را سوار بر تراکتورش کنار تابلوی «پاستور» می‌بینیم که پس از نظاره عبور هیئتی با جمعی از ماشین‌های گران‌قیمت که وارد محدوده ریاست‌جمهوری می‌شوند، به‌دنبال آنها با تراکتور حرکت می‌کند، ولی اجازه عبور از گیت ورودی را پیدا نمی‌کند و با برخورد شدید سربازان و نگهبانان روبه‌رو می‌شود. کنتراست بین این ماجرا با ماجرای اول فیلم که هلی‌کوپترهای ریاست‌جمهوری با ورود و فرودشان به زمین رحمت باعث ازبین‌رفتن محصول پنبه او می‌شوند و نیز تقابل وسیله بدوی رحمت (تراکتور) با ماشین‌های گران‌قیمت تیم ریاست‌جمهوری، تأمل‌برانگیزند.
در نمای آخر مأموری که در چند جای قبل‌تر با دلسوزی بیشتری تلاش می‌کرد رحمت را از دیدن رئیس‌جمهور منصرف کند و ظاهرا این بار می‌خواهد زمینه این دیدار را مهیا کند، تنها دغدغه‌ای که دارد موضوعات مطروحه است: «فقط راجع به آب و زمینه دیگه؟» و جواب رحمت که «می‌شه سیگارمو بدی؟» نیز پارادوکس بین نگاه و درخواست‌های ساده مردم و نگاه نگران و امنیتی سیاسیون، به این درخواست‌ها را بیشتر به رخ می‌کشد، هرچند این پایان برای تماشاگر چندان قانع‌کننده نیست و به نظر مصلحت‌جویانه می‌آید. «رحمت» شخصیت اصلی فیلم، قهرمانی که (به تعبیر کیمیایی) بی‌تدارکِ قهرمان‌شدن و به‌واسطه اعتمادبه‌نفس و انتخاب‌هایش، قهرمان می‌شود و تفاوت اصلی او با سایر روستاییان نیز در همین موضوع است. زحماتِ «حاتمی‌کیا» در ساخت و پرداخت قسمت‌های جاده‌ای فیلم را نمی‌توان نادیده گرفت و فیلم‌برداری قابل اعتنای فیلم‌بردار جوان اثر (که ظاهرا اولین تجربه مستقلش است) و موسیقی خوب «کارن همایونفر» که مانند چند فیلم اخیرِ حاتمی‌کیا به‌خوبی با فضای فیلم‌ها همراه و عجین شده است (و به نظر می‌آید تم اصلی آن با توجه به شخصیت تنها و مصمم «رحمت» ساخته شده)، حائز اهمیت است. در مجموع «خروج» در عین ضعف‌هایی که دارد تماشایش حس خوبی دارد، چون از جنس سینماست. در کنار کارگردانی پخته حاتمی‌کیا، فیلم‌برداری و موسیقی مؤثر و هماهنگ با فیلم، باید به حضور درخشان فرامرز قریبیان اشاره کرد که تبدیل به نقطه ثقل فیلم می‌شود. او با پشتوانه نزدیک به 50 سال حضور در سینما و در دورانی که متأسفانه فضای فیلم‌ها در این سال‌ها جایی برای بهره‌گیری مناسب از تمامی پتانسیل‌های چنین بازیگرانی ایجاد نمی‌کند، در این فیلم در کنار کارگردانی قرار می‌گیرد که قدر حضور و بازی و نگاه‌هایش را می‌داند و زمینه درخشیدن دوباره وی را فراهم می‌کند. صحنه‌های سیگار‌روشن‌کردن در چند جای فیلم، نحوه نشستنش روی تراکتور و نگاه و بازی‌های در سکوتش عین سینماست و البته در صحنه‌هایی نیز یادآور فیلم‌های «ترن» و «رقص در غبار». قطعا دیدن فیلم در صفحه تلویزیون به‌دلیل ویژگی‌های بصری فیلم لطف دیدن در سالن سینما را نخواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.