شهر دوستدار کودک
بستر پرورش هوش و خلاقیت
الهام فخاری- عضو شورای شهر تهران
درباره آموزش چیزهای زیادی نوشته و منتشر شده است. همچنین در نوشتهها و برنامههای همگانی از بالندگی (رشد) سخن به میان میآید. آیا پرداختن به بالندگی و آموزش تنها بر دوش دو نهاد آموزشوپرورش و آموزش عالی کشور است یا آموزش و بالندگی را میتوان موضوع و بسته کار نهادهای عمومی مانند مدیریت شهری هم پنداشت؟ آیا شهر دوستدار شهروند، شهر دوستدار کودک تنها یک شعار فانتزی است؟ آیا بهتر نیست شهروندان درباره روندهای بالندگی و چیستی، چرایی و چگونگی آموزش بیشتر و بهتر بدانند و خواهان بازاندیشی و بازسازی آموزشی باشند؟ برای پاسخ به این پرسشها نخست باید چیستی آموزش و بهویژه آموزش بر پایه رشد را بازگو کرد تا پیوند آن با بسترسازی و خدمات اجتماعی-فرهنگی و شهروندی شهرها روشنتر شود. در این سالها از شهرهای دوستدار کودک و شهرهای دوستدار سالمند زیاد سخن گفته شده است. آیا شهر دوستدار کودک تنها با ساختن و مناسبسازی چند بوستان و برگزاری چند رویداد شهری به انجام میرسد؟ روشن است که این کمترین کار برای گامبرداشتن به سوی شهرهایی مناسب و زمینهساز آموزش بر پایه رشد است. «آموزش بر پایه رشد» به آموزش و برنامهریزی آموزشیاری-آموختن بر پایه ویژگیهای سنی و نیازهای فردی میپردازد که ناهمانندیهای رشدی فردی در آن برجستهتر از بازه جدولهای هنجار سنی در نظر گرفته میشود. یکی از موضوعهای اساسی در آموزش، فرایند و نظریههای بالندگی (رشد) آدمی است. رشد
فردی-اجتماعی بسترساز آموختن (یادگیری) و آموزش بهشمار میرود. پرداختن به رشد که بستر و زمینهساز آموزشیاری-آموختن است، کمک میکند تا هدفگذاری و برنامهریزی اثرگذارتر و انجام آموزش کارآمدتر باشد. از سوی دیگر سنجش و ارزیابی با توجه به زمینههای رشدی متناسب با فرد و کارکرد هدف، برنامهریزی و انجام میشود. از دیگر مفهومهای مهم آموزشی و فرایند آموزشیاری-آموختن، راهبرد آموزشی است. آگاهی از نظریههای سیستمی از جمله نظریه برونفن برنر در این کار کمک میکند تا به بافت و بستر تعاملها پرداخته شود، بستری که بهویژه برگرفته از بافت اجتماعی شهرها و زیرساختهای گوناگون مدیریت شهری است. دستاندرکاران آموزش و کنشگران فرهنگی باید به ناهمانندیهای فرهنگی و پیشزمینههای شهروندان توجه داشته باشند و برنامه آموزشی و روند کار فرهنگی یا آموزشی را بهگونهای متناسب با این ناهمانندیها پیش ببرند. در چنین شرایطی کنشگر شهری، فرهنگی یا آموزشی به نیازهای برخاسته از این ناهمانندیها حساس و آگاه است و میتواند به پرورش بازخورد (نگرش)، هویت و شخصیت مثبت با بهرهگیری از این ناهمانندیها در شهروندان کمک کند. از جمله انگاره (مفروضه)های آموزش بر پایه رشد میتوان به موارد زیر اشاره کرد: • هر فرد (کودک) شخصی منحصربهفرد است. • هر فرد (کودک) دارای الگو و زمانبندی رشدی ویژه خود است. • برنامه فرهنگی و برنامه آموزشی باید پاسخگوی ناهمانندیهای فردی در تواناییها و گرایشها باشد. • سطحهای گوناگونی در توانایی، رشد و سبکهای آموختن وجود دارند. • باید به مهارتهای پایه بهگونهای پرداخت که بهسرعت متناسب با هر فرد در زمینههای کنش اجتماعی، شهروندی فرهنگی، رفتارهای شهروندی، نگارش، روخوانی، ریاضی، علوم، نقاشی، موسیقی، تندرستی و فعالیت بدنی توجه شود. • از پروژهها، بازیها، کاوش، کار گروهی و مرکزهای آموزشی و فرهنگی گسترده و گوناگون بهره گرفت. • به رابطههای همسالان در کار فرهنگی و آموزش از جنبههای دوستی، پذیرش همسالان و سکوسازیهای شناختی توجه شود. با توجه به اینکه آموزشوپرورش بهراستی سرمایهگذاری بلندمدت جامعه بهشمار میرود، آگاهی از فرایندها و ویژگیهای رشدی به تصمیمگیری درباره چگونگی، سطح و میزان آموختن و کنشگری فرهنگی کمک خواهد کرد. برای این کار باید به همانندیها و ناهمانندیهای کودکان/افراد در این روند با توجه به الگوهای دگرگونیهای زیستی-بدنی، شناختی و عاطفی-اجتماعی توجه داشت. فرایندها و ویژگیهای رشدی زیرساختهای آموزشیاری-آموختن را فراهم میکنند، پس باید آموزشوپرورش همگام با دگرگونیهای رشدی برنامهریزی شود، بهگونهای که نه مشکل و تنشآفرین باشد و نه ساده و کسالتبار. در این میان چگونگی زیرساختهای شهر دوستدار کودک و شهر دوستدار سالمند (بر پایه نظریه رشد گستره عمر) برجستهتر میشود و بایستههای شهری برای دستیابی به چنین بستری را برجستهتر و پررنگتر میکند. در آموزش بر پایه رشد بهویژه به هماهنگیهای رشدی در دو بُعد بدنی و شناختی توجه بیشتری شده ولی اقتضائات رشدی در دیگر سویهها از جمله عاطفی، زبانی و اجتماعی هم از اهمیتی ویژه برخوردارند. سه زمینه اجتماعی مهم مؤثر بر رشد افراد خانواده، گروه همسالان و آموزشگاه هستند. بر پایه نظریه سیستمهای زیستبومشناختی تعاملها، بستر فرهنگی و نهادهای فرهنگی و اجتماعی هم در روند رشد و زندگی شهروندان اثرگذار هستند. از اینرو پرداختن به بایستههای شهرهای دوستدار کودک یا دوستدار سالمند و شهرهای مناسب برای افراد دارای معلولیت برای پرورش هوش و خلاقیت ارزش دوچندانی مییابد. با توجه به سویههای چندگانه رشد نکتههای آموزشی مطرح و روشهایی از جمله در زمینه پرورش خلاقیت پیشنهاد میشوند. خلاقیت ویژگی و مفهومی است که امروزه بهعنوان یکی از مهمترین هدفهای آموزشی/پرورشی مورد توجه قرار گرفته است. بر پایه نظریههای نوین رشد، هوش و خلاقیت دو مفهومی هستند که اگرچه پایههای سرشتی و ارثی دارند ولی به میزان بسیار زیادی وابسته به پرورش و آموزش بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی هستند. از سوی دیگر با توجه به پویایی که امروزه برای هوش و خلاقیت قائل میشویم، فرض بر این است که پرورش و آموزش هوش و خلاقیت تنها در کودکان نیست بلکه مادران و پدران و دستاندرکاران آموزشوپرورش هم همپای بچهها بالنده میشوند و زیرساختها و فضای زندگی مردم بسترساز این فرایندها بهشمار میروند. پرورشدهندگانی که خودآگاهانه و با اشتیاق برای بهبود خود و زندگی در تکاپو باشند، بهراستی بهترین یاریگران کودکان در روند بینظیر و درخشان رشد خواهند بود و میتوانند زمینهساز بهبود فضاها و تعاملهای شهروندی و اصلاح روندها و امور جامعه باشند. از اینرو بر این باوریم که هر کار برای رشد و پرورش هوش و خلاقیت کودکان بهتر است همراه و همپا با رشد و بالندگی والدین، مربیان و همزیستان آنان باشد. این سرمایهگذاری برای آینده است که نسلها را در کنار هم برای ساختن جهانی بهتر پرورش میدهد و تعاملهای سازنده شهروندی را بالنده میکند. فراهمسازی بسترهای مناسب و متناسب شهری برای دسترسی عادلانه به تعاملها، خدمات و ابزارهای آموزشی و پرورشی کاری بسته در یک یا دو نهاد تخصصی آموزشی نیست. پرورش و آموزش هوش و خلاقیت مسئولیتهایی همگانی هستند که بیش از همه میتوانند در بستر شهر دوستدار شهروندان به انجام برسند؛ در چرخهای بهبودیابنده میان شهروندان خلاق و بالنده با شهرهایی پویا و سازنده، تعاملی میان نسلها بهجای رقابت یا جدال. برای حل مسئلهها و رویارویی با چالشهای پیچیده باید پرورش هوش و خلاقیت شهروندان را بهمثابه حق مردم در کنار حق برخورداری از خدمات پایه مورد توجه قرار دهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.