|

معرفی برندگان جایزه ایبِل ۲۰۲۱

دیدار در تقاطع ریاضیات و علوم رایانه

پوریا ناظمی

جایزه ایبل سال ۲۰۲۱ به‌طور مشترک به دو نفر از پیشگامان نظریه محاسبات اهدا شد. جایزه ایبل یکی از معتبرترین جوایز دنیای ریاضیات است. جایزه امسال به‌طور مشترک به ریاضی‌دان مجارستانی «لسلو لوز» و دانشمند علوم رایانه‌ای اسرائیلی «اوی ویگدرسون» اهدا شد. این جایزه ۸۸۶هزاردلاری به پاس «مشارکت بنیادین آنها در حوزه علوم نظری رایانه‌‌ای و ریاضیات گسسته و نقش پیشرو آنها در واردکردن این نظریات در کانون مطالعات ریاضیات مدرن» از سوی فرهنگستان علوم نروژ اهدا شده است. «ویگدرسون» که در مؤسسه مطالعات پیشرفته پرینستون فعالیت می‌کند درباره این موفقیت به نیچر گفته است که بیشتر از آنکه آن را موفقیتی شخصی بداند، این جایزه را نشانه‌ای از تأیید نظریه محاسبات می‌داند و آن را برای ادامه حیات این رشته فوق‌العاده مهم ارزیابی کرده است. «لسلو» نیز به نیچر گفته است امروز بیش از هر زمانی مرزها و خطوط جداکننده ریاضیات محض و کاربردی کم‌رنگ شده است و این اتفاق را باید به فال نیک گرفت. حوزه اصلی که این دو ریاضی‌دان در آن نقش داشته‌اند، به مسئله الگوریتم‌ها بازمی‌گردد. الگوریتم که عنوانش برگرفته از نام خوارزمی، ریاضی‌دان ایرانی است، در واقع یک سلسله از دستورالعمل‌های ساده است که برای انجام عملیات ریاضی و حل یک مسئله طراحی می‌شود، مانند مراحلی که برای مثال در تقسیم یک چندجمله‌ای باید در پیش بگیرید. این روندها موضوع تازه‌ای در ریاضیات نیستند، اما از زمان توسعه علوم رایانه‌ای در قرن بیستم معنی تازه‌ای یافتند. بررسی و مطالعه روی الگوریتم‌ها در این دوره به جای تمرکز بر این پرسش که آیا یک الگوریتم توانایی حل یک مسئله مشخص را دارد یا نه به این موضوع تبدیل شده است که آیا حداقل به‌طور نظری و اصولی، یک الگوریتم، می‌تواند مسئله‌ای مشخصی را درون یک رایانه واقعی در بازه زمانی معقولی حل کند؟ به گزارش نیچر و به گفته «پیتر سارناک»، نظریه‌دان اعداد: «نظریه پیچیدگی الگوریتم‌ها و مطالعه سرعت آنها در حل مسائل ابتدا در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی بنیان نهاده شده و هر دو برندگان جایزه ایبل امسال در رده پیشگامان این حوزه بودند».

ملاقات با برندگان «لسلو لوز»: «لسلو لوز» متولد سال ۱۹۸۴ در بوداپست است. یکی از نخستین الهام‌بخشان او «پاول اردوس» بود که یکی از پرکارترین ریاضی‌دانان معاصر به شمار می‌رود. عمده فعالیت‌های «اردوس» بر ریاضیات اجسام گسسته تمرکز داشت و اینکه این اجسام چطور با هم در ارتباط هستند. برای مثال بررسی گره‌هایی که در یک شبکه درهم‌تنیده و بافته وجود دارند یکی از این مباحث است (به زبان ریاضیات گسسته بررسی گره‌های در یک گراف). این برخلاف رایج برخی از رشته‌های آشناتر ریاضیات مانند هندسه است که روی متغیرهای پیوسته تمرکز دارند. «لسلو» زمانی فعالیت حرفه‌ای خود در ریاضیات را آغاز کرد که زمان دوران مهمی در تغییر دیدگاه جامعه ریاضیات به حوزه ریاضیات گسسته به شمار می‌رفت. زمانی نه‌چندان دور جامعه ریاضیات محض، مبحث ریاضیات گسسته را موضوعی کم‌ارزش‌تر ارزیابی می‌کرد و آن را متعلق به حوزه ریاضیات کاربردی می‌دانست. در این دوران اما اهمیت این حوزه رو به افزایش نهاد و نقش آن در حوزه‌های دیگر ریاضیات آشکار شد. یکی از مهم‌ترین کاربردهای این نظریه در زمینه تحلیل مجموعه داده‌های بزرگ بود. «لسلو» که هم‌زمان مشتاق به مطالعه تئوری و بررسی کاربردهای این نظریه بود و در دوران فعالیت دانشگاهی‌اش به مدت هفت سال به‌طور تمام‌وقت به پژوهش در مایکروسافت پرداخت. او موفق شده است مسائل مهمی را در نظریه ریاضیاتی شبکه‌ها حل کند که نقشی مهم در توسعه این حوزه داشته‌اند. ازجمله این موارد می‌توان به مسئله معروف رنگ‌آمیزی نقشه اشاره کرد. این مسئله معروف بیان می‌کند برای رنگ‌آمیزی کشورهای مختلف روی یک نقشه جغرافیا بدون آنکه هیچ دو کشور هم‌مرزی دارای رنگ یکسان باشد حداقل به چند رنگ نیاز دارید. روایت شبکه‌ای این مسئله این است که در یک گراف تعداد رنگ‌هایی که برای رنگ‌آمیزی گره‌ها نیاز دارید بدون آنکه هیچ دو گره همسایه و مرتبطی هم‌رنگ باشند چه تعداد است. یکی از کاربردی‌ترین نتایجی که «لسلو» به همراه دو نظریه‌دان اعداد، «آرن» و «هندریک لنسرتا» به آن دست یافت، الگوریتمی به نام LLL بود (مخفف نام خانوادگی سه ریاضی‌دان). با کمک این الگوریتم می‌توان بردار بزرگی که از اعداد صحیح تشکیل شده است را به مجموعه‌ای از کوچک‌ترین بردارهای ممکن تقسیم کرد. این الگوریتم نه‌تنها در حوزه‌های مختلف ریاضیات محض کاربرد دارد که ابزاری کلیدی برای رمزنگاری داده به شمار می‌رود. کلیدهای رمزنگاری مبتنی‌بر بردارها به نظر یکی از خوش‌آتیه‌ترین چشم‌اندازهای آینده امنیت اینترنت هستند. دلیل اهمیت روبه‌افزایش این کلیدهای رمزنگاری در این است که برخلاف کلیدهای رایج و بر‌اساس نظریات موجود این کلیدها در برابر سرعت رمزگشایی رایانه‌های کوانتومی آینده ایمن هستند. «لسلو» در فاصله سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۰ ریاست انجمن بین‌المللی ریاضیات را برعهده داشت. همچنین در فاصله سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰ مدیریت فرهنگستان علوم مجارستان را عهده‌دار بود. در آن سال‌ها تلاش‌های او بود که مانع از آن شد که دولت مجارستان مدیریت فرهنگستان علوم این کشور را بر عهده بگیرد. در این تلاش جسورانه ولی موفق «لسلو» و همکارانش استدلال داشتند که وابسته‌شدن فرهنگستان به دولت باعث از‌دست‌رفتن استقلال نهاد دانشگاهی می‌شود. «اوی ویگدرسون»: «اوی ویگدرسون» در سال ۱۹۵۶ در شهر حیفا به دنیا آمد. او تحصیلاتش را در اسرائیل و ایالات متحده به پایان رساند و پیش از آنکه در سال ۱۹۹۹ به IAS (مؤسسه تحقیقات پیشرفته) برود، چندین شغل دانشگاهی و تحقیقاتی مختلف را بر عهده داشت. جایزه ایبل امسال اهدایی به او در واقع تقدیر از نقشی است که او در عمده زمینه‌های علوم رایانه‌ای بازی کرده است. او برای پاسخ‌گویی با مسائلی که در حوزه علوم کامپیوتری با آنها روبه‌رو می‌شد از ابزار ریاضیاتی ممکن استفاده می‌کرد. ابزارهایی که در نگاه اول مربوط به حوزه‌هایی دوردست و بخش‌های نامرتبطی از ریاضیات به نظر می‌رسد. یکی از ویژگی‌های او در این حوزه اشتیاق غریب او است. یکی از همکاران او، (سارناک) در‌این‌باره به نیچر گفته است که اشتیاق او به این حوزه خاصیتی مسری دارد؛ وقتی با شما درباره این موضوع صحبت می‌کند چنان شور و اشتیاقی دارد که با خود می‌گویید باید همه چیز را زمین بگذارم و به دنبال این رشته بروم. یکی از فعالیت‌های جذاب و مهم او در حوزه علوم کامپیوتر مشخص‌کردن اهمیت و نقش تصادف و انتخاب‌های تصادفی است. به این معنی که او نشان داد در روش‌های الگوریتمی در مواردی به جای تأکید بر انتخاب مسیر درست به الگوریتم اجازه دهید به صورت تصادفی گام بعدی را انتخاب کند، سرعت رسیدن به پاسخ به گونه قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند. او به شکل ریاضیاتی نشان داد که «اگر الگوریتمی که با استفاده از روش تصادفی عمل می‌کند نتیجه بهینه‌ای را به همراه دارد حتما باید یک الگوریتم غیرتصادفی معادل آن وجود داشته باشد که با تخمین خوبی همان‌قدر بهینه است». این قضیه باعث می‌شد که این اطمینان ایجاد شود که الگوریتم تصادفی از آنجایی که معادلی از یک الگوریتم غیرتصادفی برایش وجود دارد می‌تواند مورد اعتماد برای رسیدن به پاسخ باشد. یکی دیگر از عرصه‌هایی که او دستاوردهای تأثیرگذاری در آن داشته است، حوزه‌ای است که به برهان‌های با دانش صفر معروف هستند. به‌صورت‌کلی این برهان‌ها به روش‌هایی گفته می‌شود که به شما اجازه بررسی صحت یک گزاره را می‌دهند بدون اینکه نیازی باشد اطلاعاتی درباره اینکه آن گزاره چه می‌گوید را برای شما آشکار کنند. ازجمله کاربردهای این سیستم در تعیین هویت اشخاص و همچنین سیستم‌هایی مانند بیت‌کوین است. مثال ساده و ابتدایی این ماجرا شبیه به کاری است که شما برای تعیین هویت‌تان در وب‌سایت‌ها انجام می‌دهید. شما می‌توانید بدون اینکه گذرواژه خود را آشکار کنید با پاسخ‌دادن به پرسش‌هایی مشخص هویت‌تان را تأیید می‌کنید. در سال ۱۹۹۱ «اوی ویگدرسون» و همکارانش نشان دادند به‌طور اصولی می‌توان همه گزاره‌های ریاضیاتی را به گونه‌ای بیان کرد که امکان راستی‌آزمایی و برهان مبتنی‌بر دانش صفر درباره آنها ممکن شود. جایزه ایبل برای نخستین‌بار در سال ۱۸۹۹ پیشنهاد تأسیس جایزه ایبل به مناسبت بخشی از برنامه‌های بزرگداشت صدمین سال تولد «نیلز هنریک ایبل» ریاضی‌دان برجسته نروژی مطرح شد. این پیشنهاد را «سوفوس لی» درواقع در پاسخ به بنیاد نوبل مطرح کرده بود که بر‌اساس وصیت «آلفرد نوبل»، جایزه‌ای را در حوزه ریاضیات تقدیم نمی‌کرد. این تلاش در آن دوره به نتیجه نرسید. حدود یک قرن بعد دولت نروژ اعلام کرد که این جایزه را به یاد دویستمین سال تولد «ایبل» تأسیس خواهد کرد. نخستین دوره این جایزه در سال ۲۰۰۲ بود که به‌طور افتخاری به «اتل سلبرگ» اهدا شد و جایزه اصلی از سال ۲۰۰۳ به‌طور سالانه اهدا می‌شود. این جایزه یکی از دو جایزه معتبر حوزه ریاضیات است. جایزه دیگر جایزه مدال فیلدز است که هر چهار سال یک ‌بار به ریاضی‌دان‌های زیر ۴۰ سال اهدا می‌شود. در سال ۲۰۱۹ این جایزه به «کارن اولنبک» رسید تا او به اولین زنی بدل شود که این جایزه را از آن خود کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.